Vlaams minister van Media Benjamin Dalle (CD&V) kondigde recent de oprichting van een nieuw factcheckplatform aan. “We zien dat het fenomeen van fake news wereldwijd om zich heen grijpt. In Vlaanderen moeten we dus waakzaam zijn”. Daarom trekt de mediaminister vanaf 2021 extra middelen uit voor een ‘sectorbreed gedragen factcheckplatform’. Vandaag bestaat er enkel Factcheck.Vlaanderen. ‘t Pallieterke onthulde vorige week dat dat initiatief één van de projecten van Square Truth Network is. Dat is een VZW die is opgericht door VRT-ombudsman Tim Pauwels. Pauwels is er ook gedelegeerd bestuurder van maar doet dat in eigen naam en volledig los van zijn rol bij de openbare omroep.

In het nieuwe platform moeten volgens Dalle ook mediabedrijven een actieve rol spelen. Of er ook plaats is voor online media of alternatieve media is niet bekend. De Vlaamse overheid voorziet alvast middelen uit het fonds voor digitale transformatie van het medialandschap, dat 29 miljoen euro bevat. Maar tegelijk blijft de minister ook investeren in het “Kenniscentrum Mediawijsheid”, dat jongeren leert omgaan met fake news.

Vandaag bestaat er in Vlaanderen alleen een bescheiden aanzet tot zo’n platform, via Factcheck.Vlaanderen, dat ‘online desinformatie en polarisatie’ bestrijdt. De minister onderzoekt “of deze deel kan uitmaken van het factcheckplatform”, zo schreef De Morgen.

Wie controleert de factcheckers?

Dalle is niet de eerste Vlaamse minister die zijn volk wil behoeden voor ‘fake news’. Ook voorganger Sven Gatz (Open Vld) stond in 2019 mee aan de wieg van Factcheck.Vlaanderen. Of Vlaanderen zit te wachten op zo’n initiatief is twijfelachtig. De facto richt Factcheck.Vlaanderen zich énkel op ‘online’ desinformatie en polarisering. Ook videofilmpjes vallen onder die noemer. Het platform maakt gebruik gemaakt van ‘artificiële intelligentie’ die ontwikkeld is door het bedrijf Textgain.

De recente Facebookcensuur doet bij velen de vraag rijzen: wie bepaalt eigenlijk wat feit is en wat fake news? En vooral: wie zijn ze en wie controleert de factcheckers? Een analyse van de website leert dat de kernredactie van Factcheck.Vlaanderen samengesteld is uit acht jonge journalisten. Hoofdredacteur is Magali Bruneel, master in geschiedenis en journalistiek. Zij stuurt een redactieteam aan van jonge journalisten in spe.

Er figureren ook nog een dertigtal ‘gastauteurs’ op de website. De finale keuze over de factchecks ligt bij Bruneel. “Ik selecteer de onderwerpen voor nieuwe artikelen en bewerk de artikelen voordat ze worden gepubliceerd”, schrijft ze op LinkedIn. Bruneel deed stage bij VRT NWS, werkte twee maanden bij MO Magazine en acht maanden bij StampMedia. Sinds september 2020 is ze hoofdredacteur. 

Factcheck.Vlaanderen noemt zichzelf een “onafhankelijke nieuwswebsite die zich volledig richt op het controleren van mogelijke desinformatie en nepnieuws”.

VRT is belangrijke partner in ‘Factcheck.Vlaanderen’ 

De VRT stelde journalist Amra Dorjbayar ter beschikking om de jonge factcheckers te begeleiden. Ook persagentschap Belga levert een beroepsjournalist die instaat voor de begeleiding. Tenslotte is er nog oud-journaliste Ria Goris die aan de Erasmus Hogeschool een project rond factchecken begeleidde.

Academische steun is er via Michaël Opgenhaffen, professor Journalistiek en Nieuwe Media aan de KUL. Hij is opleidingsverantwoordelijke voor de master in Journalistiek op de campus in Antwerpen. Verschillende van zijn studenten maken deel uit van de redactie van Factcheck.Vlaanderen.

In een reactie aan ’t Pallieterke zegt Opgenhaffen vereerd te zijn dat Factcheck.Vlaanderen vernoemd is. Hij beschouwt dat vooral als een “erkenning voor het pionierswerk”. Maar voor hem is het duidelijk dat een groot platform voor factcheckers “veel meer partners zal moeten bevatten dan alleen Factcheck.Vlaanderen”.

Opgenhaffen mikt zelf op een breder initiatief. “Als er zo’n overkoepelend initiatief komt, hoop ik wel dat het factchecking en mediawijsheid blijft promoten bij opleidingen journalistiek, zoals wij nu doen. Daar willen we graag expertise voor leveren. Het zou fijn zijn als in Vlaanderen een groot en professioneel platform zou ontstaan zoals Faktisk in Noorwegen of Full Fact in Groot-Brittannië.”

Professor Michaël Opgenhaffen: “Niet de ambitie om ‘ministerie van waarheid’ te spelen”

Opgenhaffen voelt er in elk geval niet veel voor om met zijn organisatie politieke factchecks uit te voeren. Dat idee van de sp.a is intussen in het Uitgebreid Bureau van het Vlaams Parlement naar de prullenmand verwezen. “Als het parlement echt een journalistieke beoordeling nodig zou hebben, kunnen ze die op heel veel plaatsen vinden”, meent Opgenhaffen. “We hebben niet de ambitie om een ‘ministerie van waarheid’ te spelen. We denken gewoon dat het nuttig is dat op sommige onzin over corona of 5G af en toe ook geantwoord wordt. Dat is wat we met onze bescheiden middelen proberen te doen.”

Een kleine greep uit de factchecks van de voorbije maanden: “Er bestaat geen wetenschappelijk onderzoek dat het verband van 5G met corona aantoont. Het is onbekend hoeveel Belgen de coronataks van PVDA steunen. En 42 procent van de Vlamingen vond de overheidscommunicatie op 24 april niet vertrouwenwekkend.”

Zelfs Rik Van Cauwelaert is in februari op de vingers getikt voor een fout cijfer dat hij in De Tijd citeerde: “Niet 70 procent, maar wel 43,2 procent van de Waalse banen zit in de non-profit sector,” zo wijzen de jonge factcheckers hem terecht. Bij Factcheck.Vlaanderen verwacht men evenwel niet dat eventuele subsidies hun kant zullen opkomen.

VZW Square Truth Network van VRT-ombudsman Tim Pauwels

Het project genoot van bij aanvang de volle steun van VRT en van ombudsman Tim Pauwels die zich bij lancering in de media van bij aanvang erg positief uitliet. Die verklaarde daarover toen in de pers: “Ik krijg dagelijks berichten in mijn mailbox die voortgaan op een stukje foute of zeer selectieve informatie. Voor redacties is het eenvoudigweg niet mogelijk om daar altijd op te reageren. Ik ben erg blij dat het onafhankelijke initiatief Factcheck.Vlaanderen die uitdaging toch zal aangaan.”

Een jury, samengesteld door het Vlaams Journalistiek Fonds, koos Factcheck.Vlaanderen als platform om desinformatie en polarisering in de media tegen te gaan. Ook Vlaams minister van Media Sven Gatz (Open Vld) sprong meteen op de kar.

Factcheck.Vlaanderen doet via de webstek een beroep op financiële bijdragen van burgers. Daar treffen we de naam aan van de vzw Square Truth Network (ST Network). Deze vzw is op 8 december 2018 opgericht, met als doel “het verbeteren van kritische omgang met (journalistieke) informatie bij het grote publiek”. Gedelegeerd bestuurder van de vzw is Tim Pauwels, op wiens privéadres de maatschappelijke zetel is gevestigd. De oprichting van de vzw heeft officieel niets te maken met de rol van Pauwels als ombudsman en was een persoonlijk initiatief.
(lees verder onder deze tweet)

Factcheck.Vlaanderen kreeg 81.437 euro via het Vlaams Journalistiek Fonds

Pauwels richtte de vzw op ter ondersteuning van projecten tegen desinformatie en polarisering. Hij bracht destijds de verschillende partners voor Factcheck.Vlaanderen samen. Factcheck.Vlaanderen is overigens slechts een van de projecten. Zo steunt de vzw ook nog een project tegen online-schelden.

De historiek van deze vzw gaat terug tot het moment dat de VRT zelf nog niet over een eigen factcheck-rubriek beschikte. Via de ombudsfunctie van Pauwels kwam regelmatig ‘desinformatie’ binnen. Zo groeide het idee bij Pauwels om de resultaten van die onderzoeken op een website te zetten en er studenten aan te laten werken. Factcheck.Vlaanderen is vandaag het enige platform dat operationeel is.

In de statuten van de vzw lezen we: “Meer specifiek kan de vzw zich richten op mediawijsheid, het diversifiëren van het informatieaanbod, factchecking, de bewustwording en bestrijding van de impact van desinformatie, fake news en propaganda, het bevorderen van verantwoord media- en informatiegebruik. De vzw kan ook investeren in het bevorderen van leescultuur. De vzw heeft uitdrukkelijk ook tot doel om vermogen op te bouwen in functie van deze activiteiten.”

Factcheck.Vlaanderen ontving via Textgain bvba bij aanvang een fors startkapitaal via het Vlaams Journalistiek Fonds, dat is opgericht op 10 september 2018 maar is inmiddels alweer terug is opgedoekt op 31 juli 2020. Het was een project van Journalismfund.eu (voorheen Fonds Pascal Decroos, nvdr), de Vlaamse Vereniging van Journalisten en de Vlaamse Overheid.

Er werden 37 aanvragen ingediend. Aan 11 projecten is een bedrag van 443.017 euro uitgekeerd via het VJF. Factcheck.Vlaanderen bekwam via Textgain bvba met 81.437,69 euro, ongeveer één vijfde van het totale uitgekeerde bedrag uit dat fonds. Textgain is een spin-off van de faculteit Letteren en Wijsbegeerte van de Universiteit Antwerpen. Het bedrijf automatiseerde technieken om teksten te analyseren via artificiële intelligentie. 

Bron: Vlaams Journalistiek Fonds 10.09.2018 - 31.07.2020 Eindverslag
Bron: Vlaams Journalistiek Fonds 10.09.2018 – 31.07.2020 Eindverslag