Op 22 en 23 september 2018 werd voor de vierde keer het Festival voor het Afrikaans georganiseerd in het Vlaams cultuurhuis De Brakke Grond. Het is een initiatief van de Stichting Zuid-Afrikahuis Nederland samen met Stichting Afrikaans en de Lage Landen. Het festival beoogt de bevordering van de culturele banden tussen Zuid-Afrika en het Nederlandse taalgebied. Deze vierde editie brengt daarnaast ook muziek, toneel, film, boeken, debatten, Zuid-Afrikaanse braai, wijn en een Zuid-Afrikaanse markt. Kortom: een ideale gelegenheid om, na het overzicht van de politieke situatie in Zuid-Afrika vorig weekend, het nu eens te hebben over de toestand van het Afrikaans aldaar en de taalstrijd die er woedt.

Die Afrikaanse taal

Het Afrikaans is één van de elf officiële talen van Zuid-Afrika. Volgens de South Africa Survey 2014/2015 is Afrikaans de moedertaal van 5.220.315 Zuid-Afrikanen, oftewel 14 procent van de bevolking ouder dan 15 jaar. Daarmee is het naar moedertaal de derde grootste taal in Zuid-AFrika. Enkel Zulu en Xhosa nemen met respectievelijk 8.603.818 en 5.784.485 moedertaalsprekers een groter aandeel van de bevolking in, respectievelijk 23 en 16 procent. Daarmee laten ze alledrie het Engels achter zich. Slechts 11 procent van de bevolking beschouwt de taal van Shakespeare als zijn moedertaal. Afrikaans is daarnaast nog steeds de meerderheidstaal in het westelijke deel van het land, in de deelstaten Noord-Kaap en West-Kaap. Het aandeel Afrikaanssprekenden is wel lichtelijk afgenomen ten opzichte van 2004, toen zij nog 15 procent van de totale bevolking uitmaakten. Overigens wordt ook in delen van Namibië Afrikaans gesproken.

In het huidige Zuid-Afrika zijn er zowel blanke en zwarte als ‘bruine’ inwoners. Van die laatsten spreken 7,2 miljoen (2017) Afrikaans en 9,5 miljoen gebruikt het als tweede of derde taal. Hoewel het Afrikaans vaak geassocieerd wordt met Apartheid is het merendeel van de Afrikaanssprekende bevolking dus niet blank, maar bruin of zwart. Van de ‘bruinmense’ gebruikt driekwart het Afrikaans als thuistaal. Algemeen genomen is 60% van de blanke Zuid-Afrikanen Afrikaanstalig, terwijl 80% van de gekleurde Zuid-Afrikanen (de zgn. bruinmensen) Afrikaans spreekt. Van de zwarte Zuid-Afrikanen en de Indische en Aziatische gemeenschap spreekt telkens maar 1 procent Afrikaans als eerste taal. Engels is echter de lingua franca, en is de taal die wordt gebruikt door de overheid, in het bedrijfs- en handelsleven en in het publieke leven.

Geraamd wordt dat de woordenschat van de taal voor 90 tot 95% teruggaat op zeventiende-eeuwse Nederlandse dialecten. Het huidige Afrikaans verschilt nogal wat van het Nederlands en dit zowel qua spelling als woordstructuur, woordvormingen grammatica. Toch zijn Afrikaans en Nederlands allebei Nederfrankische talen. Daarom zijn beide talen ook onderling verstaanbaar.

Afrikaans onder druk

In augustus 2012 werd een nieuwe wet aangenomen die nationale en provinciale departementen verplicht drie officiële talen aan te duiden die ze zullen gebruiken voor officiële doeleinden. De wet maakt deel uit van een nationale inspanning om meertaligheid te bevorderen en de status van de inheemse talen te verheffen. Aanvankelijk was er sprake dat twee van de drie ambtelijke talen voorheen benadeelde (inheemse) talen zouden moeten zijn. Dit werd gezien als een bedreiging voor het Afrikaans en na sterk protest werd deze clausule uit de wet weggelaten.

Onder druk van de niet-Afrikaanse studentenkoepels, heeft de universiteit van Stellenbosch eind 2015 besloten om vanaf 2016 het Engels in plaats van het Afrikaans als onderwijstaal in te voeren. Opmerkelijk is dat er op zo’n 60 kilometer van Stellenbosch al twee universiteiten zijn met het Engels als onderwijstaal. De beslissing van het universiteitsbestuur heeft kennelijk niet alleen te maken met de onderwijstaal, maar ook met politieke overwegingen. Het komt er op neer dat in naam van de non-discriminatie  een taal wordt weggezuiverd. De beslissing van Stellenbosch is een zware klap voor het Afrikaans, en dat was ook de bedoeling van de ANC–regering.

Initiatieven ter bevordering van het Afrikaans

Gezien de diversiteit van de groep van Afrikaanstaligen, zijn Afrikaanse organisaties toch van mening dat de taal kan worden gebruikt ter verzoening van de bevolkingsgroepen. Deze organisaties zijn dan ook actief bezig met inclusieve programma’s: vorming, alfabetisering, jeugdwerking, bevordering van ondernemerschap, festivals, competities, publicaties… Er wordt benadrukt dat alle initiatieven ter ondersteuning van de taal inclusief moeten zijn, dus gericht op alle sprekers van het Afrikaans. Hieronder een greep uit de verschillende initiatieven.

De Afrikaanse Taalraad (ATR) is een Zuid-Afrikaanse koepelorganisatie die zich inzet voor het uitbouwen, bevorderen en beschermen van het Afrikaans als volwaardige taal. De ATR is een verbond van veertig organisaties die zich inzetten voor het Afrikaans, en wordt onder meer gesteund door de Nederlandse Taalunie. Op 3 december 2011 sprak toenmalig ATR-voorzitter, Dr Michael le Cordeur, op uitnodiging van de interparlementaire commissie van de Nederlandse Taalunie, het Nederlandse parlement toe in verband met de status van het Afrikaans.

Het Suid-Afrikaanse Sentrum vir Nederland en Vlaandere (SASNEV) in Pinelands, Kaapstad, voorheen bekend als het Huis der Nederlanden, streeft ernaar om kennis van en belangstelling in Vlaanderen en Nederland te bevorderen. Het Centrum is een ontmoetingsplaats voor hen die Nederlands en Afrikaans spreken. Nederland en Vlaanderen kunnen het Centrum gebruiken als platform voor voordrachten, optredens en het beschikbaar stellen van recente publicaties. Het Centrum beschikt over een goed uitgeruste bibliotheek die zowel Nederlandse als Vlaamse publicaties bevat. Verder heeft het Centrum een leesruimte, vergaderzalen, en een zaal met cateringmogelijkheden.

Het Woordeboek van die Afrikaanse Taal (WAT) is het meest uitgebreide beschrijvende Afrikaanstalige woordenboek. Het project, dat werd aangevat in 1926, wil de Afrikaanse taal in zijn geheel beschrijven, waarbij niet alleen standaard Afrikaans aan bod komt, maar ook varianten zoals Kaaps -Afrikaans en Namakwalands-Afrikaans. Tot nog toe zijn 14 volumes gepubliceerd (tot en met het eerste deel van de letter S). Het WAT is ook beschikbaar op CD-rom en in webversie. LitNet is een onafhankelijke website over Afrikaanse literatuur.

Het Afrikaanse Taalmuseum en -monument (ATM) in Paarl, West-Kaap, is een semi-staatsinstelling. Het museum en monument wil het Afrikaans op een inclusieve manier benaderen en presenteren. Het voert vooral erfenis- en opvoedingsprogramma’s uit om kinderen van verschillende scholen, voornamelijk in de West-Kaap, lees- en schrijfvaardigheid aan te leren. Daarnaast biedt het ook cursussen in architectuur, museum- en archiefkunde aan.

De Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns (SAAWK) werd opgericht in 1909 als Zuid-Afrikaanse Akademie voor Wetenschap, Letteren en Kunst. De naam van de Akademie is in 1942 gewijzigd van de Nederlandse naar de huidige Afrikaanse naam. Doel van de SAAWK is de bevordering van wetenschap, technologie en kunst en daarnaast ook de bevordering en standaardisering van de Afrikaanse taal en letterkunde in Zuid-Afrika. Sinds haar stichting was de SAAWK verantwoordelijk voor de totstandkoming van onder meer de Stellenbosch Erfenis Stigting en het Afrika-instituut. Ook probeert de SAAWK de belangstelling in de Zuid-Afrikaanse geschiedenis, oudheden, kunst én Nederlandse en Afrikaanse taal en letterkunde te bevorderen. De SAAWK is door de jaren heen bekend geworden wegens de geregelde toekenning van literaire prijzen (waarvan de Hertzogprys de bekendste is), en andere prestige prijzen zoals de N.P. van Wyk Louwmedaille, de Eugène Maraisprys en de Scheepersprys vir Jeugliteratuur. Het belangrijkste onderdeel van de SAAWK is de Taalcommissie, die in 1915 is opgericht. Deze is namens de SAAWK de taalorganisatie en toezichthouder op het Afrikaans, en is belast met de taak om uitspraken over de standaardisering van het Afrikaans te leveren.

De Vriende van Afrikaans werd opgericht in 1994. De vereniging is niet politiek gelieerd en wil inclusief te werk gaan. Hoewel de Afrikaanse taal het uitgangspunt is, besteed men tveel aandacht aan meertaligheid. Zo organiseerde men in maart 2014 een ‘meertaligheidsweek’ in Soweto, met leesworkshops voor kinderen en volwassenen, schrijfcursussen, en een conferentie over tolken en meertaligheid in scholen.

Jaarlijks vindt in maart het tiendaagse festival Woordfees plaats in Stellenbosch. Doelstelling van het festival is de Afrikaanse taal en cultuur in al zijn diversiteit te vieren. Het festival heeft daarbij ook aandacht voor Vlaamse en Nederlandse kunst en kunstenaars. In het kader van US Woordfees vindt ook de Dag van de Neerlandistiek plaats.