In tijden van verwarring is het essentieel dat voldoende mensen beseffen in hoeverre onze meest fundamentele waarden en economische welvaart intens vervlochten zijn. Werken zoals Francis Fukuyama’s ‘The Origins of Political Order onderstrepen daarbij zaken zoals de bescherming van eigendomsrechten, de integriteit van het gerechtelijk systeem, open markten (geen toetredingsbarrières), geen overgereguleerde arbeidsmarkt en goede bankroetprocedures. Vandaag is het aan de orde om heel nuchter en sec te evalueren in hoeverre dergelijke fundamenten onder druk staan en hoe we aan die druk best kunnen weerstaan.

Het historisch perspectief kan daarbij ook verhelderend zijn omdat het leert dat de weg naar vandaag helemaal geen lineair proces was van continue versterking van die fundamenten. Bij tijd en wijle werden er zijpaden ingeslagen die achteraf bekeken soms essentieel bleken om het maatschappelijk ongenoegen in rekening te brengen. Wat vanuit Europese hoek te weinig onderkend wordt is dat de Verenigde Staten een traditie heeft van presidenten met populistische trekjes. Men zou ervan opkijken welke grote namen decreten stemden om bijvoorbeeld vreemdelingen het land uit te zetten (John Adams), de habeas corpus opschortten (Abraham Lincoln), om niet te spreken van tot wat Franklin Roosevelt in staat bleek.

Uiteraard zijn de tekenen dat de huidige Amerikaanse president bereid is tot handelsoorlogen verontrustend. Of dit beperkt blijft tot enkele producten of het breder mondiaal commercieel weefsel zal aantasten, moet nog blijken. Ook daar kan Donald Trump wel eens de mosterd halen bij voorgangers zoals Ronald Reagan die ook een erg dreigend protectionistisch discours hield tegenover, toen, de opkomende Japanse reus. Dat had als concreet gevolg dat vele Japanse mastodonten vestigingen neerpootten in de VS. Achteraf bekeken was de retoriek een middel om zo nieuwe industriële evenwichten te bewerkstelligen die niet zo ontwrichtend waren als gevreesd.

Economie versus politiek

De geschiedenis leert ons nog iets over politieke economie wat velen beter goed in de oren knopen. In de 19de eeuw konden natiestaten een robuuste toekomstvisie ontwikkelen vanuit een aantal fundamentele instituties zoals een beperkte staat en de goudstandaard. Bij de Amerikaanse founding fathers leefde de vrees dat de republiek ten onder zou gaan indien de politieke ontwikkeling niet hand in hand kon gaan met de economische emancipatie. Ze stelden zich de vraag hoe je het lot van de natie in de handen van een ongeletterde massa kon leggen vooraleer ze zich hoger op de welvaartsladder had gehesen. Daarna zullen ze zich minder gemakkelijk wenden tot simplistische opvattingen waarbij ze de macht van de meerderheid gebruiken om de welvaart van een minderheid te plunderen. Althans dat was de hoop toen en blijft de uitdaging voor nieuw ontwikkelende landen op vele plekken op de wereld.

De vraag rond de timing waarop economische en politieke emancipatie zich ontplooien heeft ook een internationale dimensie. De formidabele economische historicus Alexander Gerschenkron stipte bijvoorbeeld aan dat het land dat in een regio eerst industrialiseert, het spel verandert voor alle landen die later komen. De VS kon dankzij zijn relatieve isolatie zich eerst economisch ontwikkelen en dan pas internationaal integreren. Gerschenkron stelt dat net daardoor dit proces kon uitlopen op een stabiele democratie.

(Lees verder onder de tweet.)

Toen de VS dan wel internationaliseerde, had dit een enorme impact op de rest van de wereld. Bijvoorbeeld op Japan. Dat land had zich bijna 300 jaar economisch opgesloten maar toen de Amerikaanse schepen aanlegden aan Japanse wal in 1870 dwongen ze daardoor in feite Japan om het industrialiseringsproces te doorlopen aan een ritme dat ongezien was. Landen die niet de luxe van het isolement hadden zoals de VS zelf, maar dat doen onder druk van internationale concurrentie, hanteren daarbij typisch een heel ander model. Economische historici stellen dat dit typisch gebeurt in combinatie met een enorme expansie van de overheid. Dit kan dan verlopen via een regelrecht totalitair regime zoals in de Sovjet Unie en China. In dergelijke gevallen loopt dit helemaal niet via een graduele aanpassing van de oude grondbezittende klasse aan een nieuwe opkomende bourgeoisie.

Ook in Duitsland had de overheid een grote rol bij de industrialisering die opgejaagd werd door de noodzaak om onmiddellijk te concurreren met grote giganten uit de Verenigde Staten. Het kapitaal dat daarvoor nodig was kon zo goed als onmogelijk opgebracht worden door losstaande ondernemers maar verliep via grootschalige coördinatie tussen industriële sectoren en de staat. Siemens werd gesticht in 1856 en blijft gigantisch en machtig tot vandaag net zoals veel andere Duitse bedrijven die ontstonden in de 19de eeuw. Dit model wordt ook wel corporatisme genoemd en ontwikkelde zich via gelijkaardige processen in Japan. In de 19de eeuw waren die hiërarchische structuren ook in crisismomenten te capteren door militaristische stromingen waarvan we de gevolgen kennen.

De appreciatie voor de democratische waarden is een fenomeen dat zich cumulatief opbouwt. Dit betekent ook dat nieuwe democratieën gemakkelijk kunnen hervallen in autocratie als ze een lange autocratische voorgeschiedenis kennen. Zal Egypte een economische heropstanding maken? Blijft China hangen in de groep van de middeninkomenslanden? Dit zal vooral afhangen van diepere instituties die al dan niet ontstaan. Neil Ferguson vermeldt bijvoorbeeld de wetenschappelijke revolutie, moderne geneeskunde, consumentenmaatschappij, economische concurrentie en het heel complex geheel dat ondernemerschap aanmoedigt.

Hoofd uit het zand

Een andere wetmatigheid inzake de natiestaat en economie die politici negeren met ernstig gevaar voor de maatschappij, is de spanning tussen ongecontroleerde migratie en een uitgebreide welvaartsstaat. Het lijkt erop dat het moment aangebroken is dat meer en meer politici ermee ophouden het hoofd in het zand te stoppen. Dit dilemma van migratie voor een welvaartsstaat is een speciaal geval van een bredere interne contradictie tussen democratische politiek, de natiestaat en diepe economische integratie.

Het Europees project kan als een antwoord worden gezien op wat Harvard-professor Dani Rodrik het trilemma van de wereldeconomie noemt. Zij die aan de natiestaat hechten, lezen zich maar beter in over de inherente spanning tussen de combinatie van democratische politiek, de natiestaat en economische integratie. Door de globalisering moet je vaker oplossingen zoeken op internationaal niveau, en dat doet afbreuk aan de soevereiniteit van de natiestaat. Het moet nog blijken in hoeverre die ambitie realistischer is dan bijvoorbeeld de goudstandaard. Die maakte het mogelijk om de natiestaat te verzoenen met economische integratie, maar liet daardoor wel minder ruimte voor politieke arbitrage. De hoop was dat in Europa de kloof tussen de inzichten en de waarden van de gemeenschappen gedicht kon worden, om met die contradicties om te gaan.

(Lees verder onder de tweet.)

Dan zal de EU wel moeten werken aan haar democratisch draagvlak. De ongeziene EU machtsgreep waarop Juncker’s kabinetschef op enkele minuten promoveerde van directeur tot adjunct waarbij de enige tegenkandidate terugtrad, gaf niet bepaald veel blijk van de zorg voor dat draagvlak. De vraag is of er een Europese ‘demos’ bestaat dat een stevig fundament kan vormen waarop een ‘polis’ zich kan bouwen.

Zonder te pretenderen dat het verleden zichzelf zal herhalen, kan een historisch perspectief ons wel behoeden van te hysterisch te reageren op een fenomeen als Trump. Veel van de internationale reacties dienen vooral voor binnenlands gebruik. Finaal zullen in de VS zelf de instituties van ‘check & balances’ hun werk moeten doen. Wij moeten vooral onze eigen strategie bepalen én volgen. Tussen globalisering en interne stabiliteit kan met periodes sterke spanning ontstaan. De wijsheid impliceert op zo’n momenten te temporiseren (choose your battles) en een strategie te ontwikkelen ter verdediging van de essentie. Een turbulente wereld vereist wel dat dit dan met de nodige assertiviteit gebeurt.

ADVERTENTIE