De nieuwe protesten in Iran zorgen voor meer onzekerheid in een al zeer instabiele regio. Intussen wordt, onder meer door een zeer assertieve Saoedische kroonprins, de spanning verder opgevoerd.

Momenteel vinden in Iran de grootste protesten sinds 2009 plaats. Er werd op veel plaatsen opgeroepen tot een einde van het klerikale bestuur in Iran. Zo zijn er slogans te horen als “dood aan Khamenei”, “weg met de dictator” en “wij willen geen islamitische republiek”. Her en der waren ook slogans te horen die steun betuigden aan de monarchie en de afgezette shah.

Iraanse invloed

Er was ook ongenoegen te horen over de interventies door Iran in het buitenland. “Niet Gaza, niet Libanon, mijn leven voor Iran”, was een van de gehoorde slogans. Volgens de betogers zou de Iraanse regering meer belang hechten aan buitenlandse dan aan binnenlandse kwesties.

Als er één overwinnaar uit de afgelopen van conflict en chaos in het Midden-Oosten uit de bus leek te zijn gekomen, dan was het wel Iran. Iran heeft als enige grote sjiitische staat in het Midden-Oosten het voordeel dat het zich kan opwerpen als “beschermer van alle sjiieten”. De grote soennitische staten hebben deze luxe niet en wedijveren onderling om invloed in het Midden-Oosten.

In Irak maakte het land handig gebruik van het machtsvacuüm en de daaropvolgende burgeroorlog die ontstonden na de Amerikaanse inval in 2003 om invloed te verwerven bij de sjiitische meerderheid. Na het op ei-zo-na instorten van het Iraakse leger na de verovering van Mosoel door Islamitische Staat in 2014, moest in grote mate beroep gedaan worden op de zogenoemde ‘Popular Mobilization Units’ (PMU) – voornamelijk sjiitisch en onder Iraanse invloed – om de strijd tegen IS verder te zetten.

Een gelijkaardig verhaal in Syrië, waar het Syrische leger gedurende de burgeroorlog zware klappen kreeg en op veel plaatsen ondersteund diende te worden door Iraanse milities en de Libanese Hezbollah. Diezelfde Hezbollah – in de jaren 80 gemodelleerd naar de Iraanse Revolutionaire Garde – lijkt evenzeer gesterkt uit de Syrische strijd gekomen te zijn. Bijgevolg verstevigt Iran zijn aanwezigheid in Syrië door de aanleg van militaire basissen en beschikt het land over een landbrug tot de Hezbollah in Libanon.

Israël

Hierdoor is voor Israël een soort van worst-case scenario uitgekomen. De veelvuldige luchtaanvallen die Israël de afgelopen jaren uitvoerde in Syrië kaderen dan ook grotendeels in het in het vizier nemen van Iraanse basissen en Iraanse wapenleveringen aan Hezbollah. Het ziet er naar uit dat deze luchtaanvallen zullen doorgaan en mogelijk zullen escaleren.

Israël dient ook rekening te houden met het front in Gaza, waar Hamas – dat eveneens steun van Iran ontvangt –  de plak zwaait. Er waren de afgelopen jaren vele mislukte toenaderingspogingen tussen het islamistische Hamas en het nationalistische Fatah – dat regeert in Westelijke Jordaanoever -.

Het grootste heikel punt bij die verzoeningspogingen lijkt het al dan niet neerleggen van de wapens te zijn door Hamas, de groepering wil van het staken van de gewapende strijd niets weten. Hoe wenselijk dit ook lijkt, vaak wordt vergeten dat Hamas nog radicalere groepen – zoals aan IS-gelieerde cellen – in toom houdt.

Assertieve Saoedische kroonprins

Een nieuwe ‘wild-card’ in het Midden-Oosten is de nieuwe Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman. Zowel in het binnen- als het buitenland laat hij zichzelf op assertieve wijze gelden. In het binnenland kondigde hij verschillende hervormingen aan, die enerzijds tot doel hebben het koninkrijk minder afhankelijk te maken van olie-inkomsten en anderzijds gezien moeten worden als een poging om het slechte imago van het land op te poetsen.

Ook op het vlak van buitenlandse politiek speelt de nieuwe kroonprins het spel met de voeten vooruit. Naast het escaleren van de oorlog in Jemen en de pogingen om Qatar diplomatiek te isoleren, probeerde men vanuit Saoedi-Arabië ook Libanon onder druk te zetten door het vasthouden van de Libanese premier Saad Hariri.

De nieuwe kroonprins ziet zich in de strijd met aartsrivaal Iran gesteund door de nieuwe Amerikaanse president Donald Trump. Ook op toenadering tot Israël lijkt, in het hoofd van nieuwe sterke man van Saoedi-Arabië, veel minder een taboe te rusten. Dit zorgt bovendien tot wrevel met andere moslimstaten. Zo zou Jordanië bezorgd zijn over het feit dat de Saoedi’s te snel overgaan tot normalisering van de betrekkingen met Israël ten koste van de Palestijnse politieke belangen. In november klaagde een Jordaanse beambte er nog anoniem over dat kroonprins Mohammed “omgaat met de Jordaniërs en de Palestijnse Autoriteit alsof zij dienaren zijn en hij de meester is”.

Turkije in het midden van het bed

In dit hele verhaal ligt Turkije comfortabel in het midden van het bed. Het land onderhoudt goede handelsrelaties met zowat alle landen in het Midden-Oosten, met Iran, maar ook met Israël, alle retoriek over Oost-Jeruzalem ten spijt. Het land is een NAVO-lid, maar onderhoud ook relatief goede betrekkingen met Rusland. Toen Saoedi-Arabië en de Emiraten hun blokkade rondom Qatar invoerden, week Turkije geen millimeter. De Qatarese winkelrekken liggen nog altijd vol met Turkse producten.

De islamitische populist Erdogan lijkt intussen zijn macht geconsolideerd te hebben. De enorme hoeveelheid vluchtelingen en de onrust in de Koerdische regio aan de grens met Syrië daargelaten, lijkt Turkije niet meteen onoverkomelijke schade te ondervinden van herschikte situatie in het Midden-Oosten. Veel zal afhangen van wat met er de Koerdische gebieden in Noord-Syrië gebeurt. Alle wensbeelden van een nieuw Ottomaans rijk ten spijt, bevindt Erdogan zich in een te comfortabele positie om risico’s te nemen.

Onzekere toekomst

De ware impact van de huidige protesten in Iran moet zich nog doen gelden. De mogelijkheid bestaat dat president Hassan Rouhani de grieven weet aan te wenden om corruptie aan te pakken en hervormingen door te voeren. Hij zei daar alvast het volgende over: Mensen zijn volledig vrij in het bekritiseren van de overheid of in het protesteren. Maar kritiek is iets anders dan geweld en vernietiging van eigendommen. . . De overheid tolereert zeker geen vernietiging van openbaar bezit of maatschappelijke orde. Als er onzekerheid is, kunnen er dan banen worden gecreëerd? Zal de economische situatie van de mensen verbeteren?”

Bedoeld of niet, de beslissing van Trump om Jeruzalem te herkennen als hoofdstad van Israël zorgt ook voor de nodige spanning. Het kan gezien worden als een zet om het conflict met Hamas en Hezbollah, en bij uitbreiding dus Iran, op de spits te drijven. Het zorgt er ook voor dat andere staten in het Midden-Oosten partij dienen te kiezen.

Intussen is de Islamitische Staat zo goed als verslagen op het terrein in Irak en Syrië, voorlopig althans. De overgebleven strijders zullen ondergronds gaan en zich herorganiseren of heruitvinden. De ideologie van IS blijft intussen voortbestaan. Waarschijnlijk zullen takken van de groepering weer opduiken zodra de instabiliteit weer ergens toeslaat in het Midden-Oosten, een scenario dat bijna onvermijdelijk lijkt.