Tien weken na de verkiezingen voor de Duitse bondsdag is het einde van de regeringsonderhandelingen nog altijd niet in zicht. De verwachte Jamaikacoalitie kwam niet tot stand. Angela Merkel (CDU) kijkt nu naar de SPD voor een herhaling van haar Grote Coalitie. De vraag is nu of Martin Schulz (SPD) het spel meespeelt.

Jamaica faalt

De nasleep van de Duitse verkiezingen blijft de gemoederen beroeren. De uitslag op 24 september bracht niet alleen een verrassend goed resultaat voor de rechts-conservatieve AfD, maar deed ook Christian Lindners liberale FDP herrijzen. Het grootste verlies voor de sociaaldemocratische SPD sinds 1949 zorgde bij verkiezingswinnaar CDU/CSU voor interessante mogelijkheden.

Een bondgenootschap van de beide zogenaamde ‘mammoetpartijen’ was geen noodzakelijke voorwaarde voor stabiliteit meer, en nieuwe coalitiepartners dienden zich aan. Een ongewoon bondgenootschap tussen groenen, christendemocraten en liberalen, een zogenaamde ‘Jamaicacoalitie’ werd overwogen.

Na twee maanden werden de gesprekken echter afgebroken door de FDP, die geen vertrouwensbasis meende te vinden in de voorstellen van CDU/CSU en Bündnis90/die Grünen.

Deksel op de neus

Het wegvallen van de FDP en de sterke tegenkanting van de Union ten opzichte van een mogelijke alliantie met AfD, doet de blik noodzakelijk keren naar de SPD. Toch is een nieuwe Grote Coalitie geen vanzelfsprekendheid. Partijboegbeeld Martin Schulz ging de verkiezingen in onder het motto “alles of niets.” De zware nederlaag na de bitse campagne noopte hem dan ook om aanvankelijk afstand te nemen van een mogelijke Grote Coalitie.

Enkele weken later schijnen de gemoederen echter bedaard te zijn. Na het afbreken van de gesprekken tussen groenen, liberalen en christendemocraten bleef Schulz echter stellig. De SPD zou geen nieuwe GroKo beginnen met de Union. De partijvoorzitter liet daarmee de weg open voor een nieuwe verkiezingsronde die beterschap zou kunnen brengen. Een minderheidsregering wees Schulz eveneens af als onpraktisch voor het Duitse systeem.

GroKo 2.0?

De houding van Schulz zorgde echter voor gemor in de eigen rangen. Johannes Kahrs (SPD) zei drie dagen na het afbreken van de onderhandelingen dat niets uit te sluiten valt. Daarmee verwees hij naar een mogelijke tolerantie voor een minderheidsregering om de eigen rangen te kunnen sluiten en tijd te winnen. Een mogelijk falen van een minderheidsregering van de Union zou electoraal gewin kunnen betekenen voor de sociaaldemocraten.

NRW-SPD-voorzitter Michael Groschek duidde dan weer aan op een mogelijk ‘stabiliteitspact’ met de christendemocraten. Het plan van Groschek kan alleszins op ondersteuning rekenen van het eigen electoraat. Volgens een bevraging van het onderzoeksbureau Emnid staat zo’n 28% van de Union-stemmers achter een nieuwe Grote Coalitie, bij de SPD zijn het er 36%.

Schulz aan zet

Een gesprek met Bondspresident Steinmeier (SPD) en de partijvoorzitters van de christendemocraten (CDU en CSU) en sociaaldemocraten (SPD) konden het ijs niet echt breken. Schulz zei na het gesprek dat “alle opties open blijven.” De voorzitter van de SPD wil maandag het voorstel doorgeven aan de partijtop, maar wijst erop dat de sociaaldemocraten geen tijdsdruk voelen. Daarmee draait Schulz langzaam de duimschroeven aan voor zittend kanselier Angela Merkel, wiens populariteit te lijden kan hebben onder de onzekere regeringsvorming.

Schulz is er zich duidelijk van bewust dat hij in de nieuwe constellatie de lakens uitdeelt. Vooral inzake Europese politiek en sociaal beleid willen de sociaaldemocraten grondige hervormingen zien. De SPD eist daarbij vooreerst een Europese hervorming naar een gemeenschappelijk belastingsbeleid en een Europese Minister van Financiën om de economische eenmaking te versterken. Ook de Duitse gezondheidszorg moet voor de partij op de schop.

Electorale stilstand

De ontwikkelingen sinds 20 november laten vele wegen en nog meer vragen open. Een eerste pad, dat van de nieuwe verkiezingen, zou te riskant kunnen blijken voor de sociaaldemocraten. Toch geven de verkiezingsbarometers nauwelijks verschuivingen aan. Een bevraging van onderzoeksbureau Emnid ziet de SPD, FDP en AFD met ongeveer een procent stijgen, de CDU/CSU en Groenen zouden een procentpunt verliezen.

Een bevraging van tv-zenders RTL en n-tv voorspellen dan weer een daling voor de mammoetpartijen SPD en CDU/CSU tezamen met een achteruitgang voor de AfD met één procent. Hierbij moet opgemerkt worden dat de bureaus een foutenmarge in te calculeren hebben die oploopt tot 2,5%. De bevragingen zijn met andere woorden nietszeggend, nieuwe verkiezingen zouden kunnen uitlopen op een status-quo. Daarenboven is er nog de vraag of president Steinmeier het zover wil laten komen.

https://twitter.com/JaSiebert/status/936167426185744385

‘Kingmaker’ Schulz

De meest waarschijnlijke optie voor Schulz is dan de rol van dirigent in de nieuwe onderhandelingen. Een nieuwe verkiezing zou Schulz de kanseliersrol kunnen opleveren, maar het is niet ondenkbaar dat de SPD in de zure appel bijt en de prestigefunctie aan zich voorbij laat gaan. Een kanslierschap is namelijk maar zo sterk als het beleidspact en de coalitie. Een coalitie met een vierde kanseliersschap voor Merkel waarbij de regels grotendeels gedicteerd worden door kleinere partner SPD zou een absolute winst kunnen betekenen voor de sociaaldemocraten. Zo zou de partij uit de wind kunnen staan maar tegelijk de touwtjes in handen hebben.

De vraag is echter in hoeverre de Union bereid is om op de knieën te gaan voor een kanselierstitel en of de eigen achterban, zowel de fractiepolitici als de kiezers, bereid zijn mee te gaan in dit verhaal. Ook Schulz moet echter opletten. Het GroKo-scenario is alles behalve zeker, en zou gedwarsboomd kunnen worden door zijn eigen achterban. Zo verklaarden vrijdag de jongerenvleugel (JuSo) al weerstand te willen bieden tegen een mogelijke Grote Coalitie.

Reus met lemen voeten

Eerder nieuws over gesprekken met de christendemocraten werden door Schulz ook al van de hand gewezen. De SPD verdenkt gesprekspartner CDU van een lek aan de pers, wat de relaties onder druk zet. Optie GroKo komt daarmee sterk onder spanning te staan, waardoor de vrije positie van Schulz gevaarlijk wordt. Hiermee kan Schulz een vergiftigd geschenk in handen gekregen hebben. Een Grote Coalitie zou daarmee tot interne onrust kunnen zorgen, een nieuwe verkiezing kan echter net hetzelfde resultaat opleveren. Vooralsnog lijkt de positie van Schulz in zijn eigen partij echter stabiel te zijn. De voormalige kandidaat-kanselier liet reeds weten dat hij in december weer wil aantreden als kandidaat-partijvoorzitter.

Belangrijker is echter het vooropgestelde hervormingsplan van Schulz, waarbij de partijtop vergroot en verjongd zou moeten worden. Een bredere basis zou daarbij voor stabiliteit moeten zorgen, maar kan in crisismomenten ook druk van onderuit kanaliseren. Daarbij is vooral de verjonging potentieel zorgwekkend, hoewel de JuSo’s geen praktische macht kunnen doorzetten bij een herhaling van hun doemscenario.

De volgende dagen moeten duidelijkheid brengen over de opties van Schulz, die volledig afhangen van de bereidheid van de christendemocraten om mee te werken en de interne reacties op mogelijke gesprekken. Het is afwachten of de adventsperiode bezinning biedt voor Schulz en Merkel.