Vandaag is het exact drie jaar geleden dat in de kerncentrale van Doel 4 een daad van sabotage werd uitgevoerd. Drie jaar na datum is er nog steeds geen dader gevonden.

Even terug in de tijd: op dinsdag 5 augustus 2014 omstreeks 11.06 uur beginnen in de controlekamer alarmlichtjes op te lichten. Het alarm geeft aan dat er een verlies is van smeerolie in de turbine. Met de turbine wordt de stoom, die geproduceerd wordt in het reactorgebouw, omgezet in elektriciteit. De smeerolie in de turbine moet ervoor zorgen dat de 50 meter lange loodzware as vlotjes over de lagers kan draaien.

Een technisch medewerker wordt uitgestuurd naar de stoomturbine en die merkt helemaal geen lek. Maar dan is het al te laat: er zit geen smeerolie meer in de turbine. Iemand heeft een noodklep opengezet van het oliereservoir, waardoor de smeerolie wegvloeit naar een opslagtank buiten het gebouw. Dat is zo voorzien om bijvoorbeeld bij brand snel de brandbare olie te kunnen evacueren naar een plaats buiten het gebouw.

Resultaat: op 37 minuten tijd vloeit 65.000 liter smeerolie weg. De turbine-as raakt oververhit en wordt zwaar beschadigd. De kernreactor wordt stilgelegd. Doel 4 is de jongste en grootste reactor van de kerncentrale met zo’n 1033 megawatt. De reactor werd in gebruik genomen in 1985 en is voorzien om uit werking te treden in 2025.

Drie instanties beginnen een onderzoek naar de sabotagedaad: allereerst Electrabel (Engie), uitbater van de kerncentrale in Doel. Daarnaast starten het federaal parket en de Staatsveiligheid een onderzoek. En ook het FANC, het Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle, start een onderzoek. Er wordt een onderzoeksrechter aangesteld.

Na drie jaar onderzoek kan geen van deze instanties een dader aanduiden. Meer nog, officieel wordt er nauwelijks of niet gecommuniceerd door de drie diensten. Tenzij om bepaalde geruchten die de kop opsteken te ontkennen. Parlementaire vragen over de stand van het onderzoek worden door Justitieminister Koen Geens (CD&V) afgewimpeld: “Het onderzoek loopt nog”. En daarmee is de kous af.

De feiten

Onmiddellijk start de zoektocht naar de mogelijke dader. Er hangen overal camera’s en iedereen die de machinekamer wil betreden, kan dat enkel doen door te ‘badgen’ aan één van de toegangsdeuren. Elke persoon die de machinekamer betreedt of verlaat, wordt zo geregistreerd. Het eerste onderzoek wijst uit dat op het moment van de sabotage er zo’n 65 personen aanwezig waren (of net gepasseerd waren) in het technische deel van de machinezaal. Ter informatie: die machinezaal meet 60 x 120 meter en telt meerdere verdiepingen. Door analyse van de camerabeelden en de toegangscontrole heeft men een groot aantal werknemers van het verdachtenlijstje kunnen schrappen. Alle werknemers die op het moment van de sabotagedaad aanwezig waren, worden uiteraard verhoord.

Het is onmogelijk dat een buitenstaander zomaar even het domein van Doel 4 oploopt, binnen geraakt in de machinezaal en dan ook nog weet waar de noodklep zich bevindt. Snel wordt duidelijk dat de saboteur van binnen kwam, dus werkzaam is of was op de kerncentrale.

Op 8 december 2014, vier maanden na de sabotage, geeft OCAD-directeur André Vandoren voor het eerst officieel toe dat ook de piste van een mogelijke terreurdaad wordt gevolgd. De baas van het Orgaan voor de Coördinatie en de Analyse van de Dreiging spreekt over “een lang voorbereide criminele daad”. Hij laat doorschijnen dat de sabotage niet het werk was van amateurs.

Ondertussen is de groep potentiële daders geëlimineerd van 65 naar 30 personeelsleden. Dat wordt bevestigd door VTM Nieuws op maandag 5 januari 2015, maar enkel op basis van een anonieme brief. Electrabel en het FANC melden enkel dat er bepaalde veiligheidsmaatregelen genomen zijn. Bij de 30 ‘verdachten’ zit geen enkele werknemer van Electrabel; het gaat over werknemers van onderaannemers. Die beslissing viel na een strengere ‘screening’ van het personeel.

Op 13 mei 2015 schrijft Het Laatste Nieuws dat een 12-tal verdachten verder ondervraagd worden. “De speurders focussen voortaan op een kleine groep, uitsluitend medewerkers van Electrabel. Zij zijn de jongste weken opnieuw ondervraagd, niet meer als getuigen, maar als potentiële verdachten.”

Het slotje

Een bijkomend probleem is dat er geen duidelijke beelden zijn van de beveiligingscamera’s in de machinezaal. Er hangen camera’s, maar geen enkele is gericht specifiek op de noodklep. De sabotagedaad werd dus niet gefilmd.

Maar onderzoek wijst wel degelijk uit dat de aflaatklep in de turbinezaal opzettelijk is opengedraaid. “De hendel van die aflaatklep, een ijzeren hendel van een 50 centimeter, was eraf gevezen en in de andere richting er weer opgezet. Zo leek het alsof de klep was gesloten, maar in werkelijkheid open stond zodat de olie kon weglekken.”

Sporenonderzoek van de metalen hendel levert geen resultaat op. Men vindt geen vingerafdrukken.

Bovendien was de aflaatklep beveiligd met een hangslot. Dat was verdwenen. Vakkundig doorgeknipt met een metalen tang. Het slot wordt op een andere verdieping teruggevonden.

Het bewijst in ieder geval nogmaals dat de sabotagedaad met voorbedachte rade werd uitgevoerd, en dat het zeker niet om een impulsieve actie ging.

Eind juli 2015 raakt bekend dat het federaal parket opnieuw een veertigtal werknemers gaat ondervragen. Daarvoor zal ook gebruik gemaakt worden van een leugendetector. Tot dan hadden acht werknemers geweigerd – op advies van hun advocaat en vakbond – zich te onderwerpen aan die leugendetectie. Dat is wettelijk gezien best mogelijk.

De gevolgen van de sabotagedaad zijn niet min: de schade bedraagt zo’n 30 miljoen euro aan de turbine zelf, en daarnaast is er nog een pak gevolgschade. De reactor heeft zo’n 4,5 maand stilgelegen. Totaal: zo’n 138 miljoen schade. En dan spreken we nog niet over andere gevolgschade: denk maar aan de duizenden werkuren die er gespendeerd werden bij allerlei instanties (steden en gemeenten, ziekenhuizen, hulpdiensten,…) om te vergaderen over het mogelijke afschakelplan, mocht er in de winter van 2014 te weinig stroom opgewekt worden door de andere centrales. Men spreekt op dat ogenblik over de grootste economische schade ooit die België door een sabotagedaad geleden heeft.

Wat nu?

Eén jaar na de sabotagedaad verlaten de speurders wel de piste van een terreuraanslag. Dat lijkt zeer aannemelijk. Terreurgroepen willen nu eenmaal graag pronken met hun daden. En in dit geval werd de sabotagedaad door geen enkele terreurgroep opgeëist.

Als het geen terreurdaad was, wat was het dan wel? Welk motief had de dader? Was het een wraakactie tegen de directie, iemand die een vakantiedag geweigerd was of zo? De kans is klein dat een doorsnee personeelslid zich zo zou willen wreken.

Is het een (groene) jongen die de slappe beveiliging van de kerncentrale wilde aantonen? Of een groene jongen die zich wil opwerpen als redder der mensheid en kerncentrales wil bestrijden? Het blijft redelijk onwaarschijnlijk. Iedereen die in een kerncentrale wil werken, wordt uitgebreid gescreend door de Staatsveiligheid en door de FANC. Als zo’n man dan toch door de ‘screening’ geraakt, en dan na jaren infiltratie overgaat tot een sabotagedaad, dan spreken we van een ‘lone wolf’. Vraag blijft dan waarom de man uitgerekend op dinsdag 5 augustus 2014 toesloeg. Het zou logischer geweest zijn in putteke winter toe te slaan, wanneer de vraag naar elektrische stroom groter is dan in de zomermaanden. Neen, de kans dat het om een groene milieuactivist zou gaan, is zeer klein.

Er blijven twee mogelijkheden over

De werknemer in kwestie had psychische problemen, en in een vlaag van zinsverbijstering gaat hij over tot zijn sabotagedaad. In dat geval is het bijzonder alarmerend dat mensen met psychische problemen in een kerncentrale kunnen werken.

Of, er is gewoon sprake van een menselijke fout, waarbij de noodklep bij een onderhoudsbeurt per ongeluk bleef openstaan. Zit Electrabel daar zodanig mee verveeld dat die fout niet kan toegegeven worden? Of spelen er andere belangen mee, zoals verzekeringskwesties? Dat zou dan zeer straf zijn, want dan zou er sprake zijn van een doofpotscenario waarbij zowel Electrabel, het FANC als het federaal parket aan één zeel trekken. Dat drie diensten (privé, overheid, gerecht) zouden samenzweren, achten we weinig waarschijnlijk.

Na drie jaar onderzoek kan geen van deze instanties een dader aanduiden. Wel is het gerechtelijk onderzoek in december 2016 afgerond. We zijn ondertussen zeven maanden verder, maar niemand weet wat er in het dossier staat.

Engie Electrabel heeft bijkomend onderzoek gevraagd aan de onderzoeksrechter. Zo wil men vermijden dat het gerechtelijk onderzoek te snel geseponeerd wordt.

Omerta?

Er wordt door de onderzoekers niet of nauwelijks gecommuniceerd. Alle werknemers van de kerncentrale van Doel krijgen een spreekverbod. Die ‘omerta’ wordt tot vandaag merkwaardig goed volgehouden.

Die geheimzinnigheid leidt tot uiteenlopende en tegenstrijdige berichten. Zo meldt VTM in januari 2015 dat het aantal potentiële daders geëlimineerd is tot 30. Het zou gaan om werknemers van onderaannemers van Engie Electrabel. Maar enkele maanden later meldt Het Laatste Nieuws dat er nog maar 12 verdachten zijn, en dat zijn dan weer allemaal werknemers van Electrabel.

In mei 2015 wil men de laatste verdachten onderwerpen aan een test met de leugendetector. Acht medewerkers weigeren deze test op aanraden van hun advocaten en vakbond. Men kan met enige zekerheid stellen dat één van deze acht de feitelijke dader is van de sabotagedaad. Want door te weigeren maakt men zich natuurlijk extra verdacht.

Die testen met de leugendetector werden uitgevoerd in mei en juni 2015. Maar sindsdien ligt ook deze piste stil.

Het gerechtelijk onderzoek dat in december 2016 werd afgesloten, meldt enkel “dat er geen dader kon gevonden worden”.

Het enige waar men zeker van is, is het feit dat de sabotagedaad goed werd voorbereid en dat er geen sprake is van een impulsieve daad van een plots kwaad geworden werknemer. De man in kwestie had het nodige gereedschap op zak, wist welke hendel hij moest openzetten, en hij wist hoe hij het badgesysteem en de veiligheidscamera’s kon omzeilen. En, heel belangrijk, hij wist zeer goed wat de technische gevolgen van zijn sabotagedaad zouden zijn. Hij wist zeer goed dat hij verhoord zou worden, en toch heeft hem dat niet weerhouden om zijn sabotagedaad uit te voeren.

Het blijft een huzarenstuk om dit te realiseren in één van de zwaarst beveiligde gebouwen van België. Niet vergeten dat iedereen die in een kerncentrale wil werken, eerst uitgebreid en streng ‘gescreend’ wordt door de staatsveiligheid.

Besluit

Dat er drie jaar na datum nog steeds geen dader bekend is, lijkt meer dan ongeloofwaardig. Dat men vandaag nog geen enkele verdachte heeft, is zelfs angstaanjagend. Maar, als men na drie jaar geen enkele verdachte in het vizier heeft, en elke onderzoeksdaad uitgevoerd werd, wat hoopt men dan de komende weken en maanden te bereiken? Nog eens iedereen op de rooster leggen? Kan men toegeven dat de dader onvindbaar is? Dat iemand in een kerncentrale een sabotagedaad kan uitvoeren, is méér dan beangstigend. Maar dat na drie jaar intensief onderzoek geen dader gevonden kon worden, is nog honderdmaal meer verontrustend.