Reeds twee weken lang is Qatar onderhevig aan blokkades door Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten, Bahrein en nog enkele andere bondgenoten van deze landen. De blokkade werd oorspronkelijk gelegitimeerd door de zogenaamde steun aan terroristische organisaties door Qatar, maar de evolutie van de crisis duidt duidelijk op een dieper motief.

Deze week deelde Saoedi-Arabië ook een lijst met eisen, waaraan Qatar zou moeten voldoen om de blokkades op te heffen, maar deze eisen zijn volgens Qatar, maar ook op objectieve basis, vrijwel niet te realiseren. De vraag werpt zich dan ook op, of Saoedi-Arabië en haar bondgenoten inderdaad wel de bedoeling heeft om Qatars gedrag te doen aanpassen, of in de plaats daarvan de uitkomst van deze crisis al vastlag op voorhand en we deze landen nu enkel de nieuwe orde zien vastleggen.

Saoedische alliantiestrategie

Over de laatste jaren heen is Saoedi-Arabië een veel grotere nadruk gaan leggen in het belang van een regionale alliantie in haar buitenlands beleid. Dit werd deels beïnvloed door de pogingen van de Verenigde Staten om minder direct betrokken te zijn in de regio, en anderzijds ook door het afnemen van de internationale druk op Iran door middel van de succesvolle onderhandelingen over Irans kernprogramma. Saoedi-Arabië is natuurlijk een machtig land in de regio, en beschikt over enorme hoeveelheden geld om haar beleid door te voeren, maar het land beschikt over slechts een beperkte militaire capaciteit. Daarom ziet het land het uitbouwen van een sterke alliantie rondom zich als een noodzaak, niet enkel om mogelijke directe agressie van landen zoals Iran tegen te gaan, maar ook om de situatie in andere conflictzones zoals Syrië, Jemen of Libië te kunnen beïnvloeden.

In het verleden kon Saoedi-Arabië voor die rol afhankelijk zijn van de Verenigde Staten, maar nu die banden met Amerika een stuk complexer geworden zijn is dat niet meer vanzelfsprekend. Riyad richtte zich daarom op het uitbouwen van een sterke alliantie tussen Arabische landen, waarbij Riyad natuurlijk de koers zou bepalen. Deze alliantie kreeg een zeer duidelijke vorm bij het conflict in Jemen, waar de Verenigde Arabische Emiraten een enorm krachtige partner voor Saoedi-Arabië bleek te zijn, maar waar ook landen zoals Egypte, Soedan, Marokko en zelfs Qatar een militaire rol speelden. Saoedi-Arabië beloonde deze landen met beloften van investeringen en financiële steun. In het geval van Egypte kreeg het land zelfs twee grote landingsschepen cadeau, de Mistral klasse schepen die Frankrijk oorspronkelijk voor Rusland had gebouwd. Op deze manier kan Saoedi-Arabië enkele landen met geavanceerde moderne luchtmachten en speciale eenheden zoals de Verenigde Arabische Emiraten, maar ook landen met grote legers zoals Egypte en Soedan, aan zich binden.

Verdeelde alliantie

Het probleem is echter, dat binnen deze alliantie verschillende landen nog steeds hun eigen belangen hebben. Zo is het bijvoorbeeld in Jemen reeds duidelijk dat Saoedi-Arabië nauwer samenwerkt met bepaalde partijen in het conflict terwijl de Verenigde Arabische Emiraten dan weer hun eigen voorkeur hebben. Op sommige momenten kan dit leiden tot wrijving binnen de alliantie wanneer die partijen binnen het conflict het met elkaar aan de stok krijgen. In Libië dan weer, zien we Egypte en de Verenigde Arabische Emiraten zeer nauw samenwerken om steun te bieden aan veldmaarschalk Haftar die het oosten van het land in handen heeft, maar daar is Riyad weinig zichtbaar bij betrokken. Ook de relaties met Djibouti zorgden op een bepaald moment voor problemen, waar het land de Verenigde Arabische Emiraten als grote concurrent ziet in het uitbouwen van havenindustrie in de regio, maar waar Saoedi-Arabië zelf wel nog nauwe banden in stand houdt. Binnen de informele alliantie zijn deze verschillen tot nu toe nog geen absoluut probleem, maar het betekent wel dat het weinig waarschijnlijk is dat de plannen voor een Arabische NAVO, zoals door sommigen geopperd wordt, tot een succesvol einde zouden gebracht kunnen worden.

De positie van Qatar, binnen deze alliantie, is echter iets meer problematisch. Niet enkel is Qatar een enorm onafhankelijk land op vlak van buitenlands beleid en heeft het zelf de nodige middelen om dat beleid ook waar te maken, maar het land onderhoudt nauwe banden met regionale machten die door de rest van de alliantie als bedreigingen gezien worden. Vooral Iran, maar ook Turkije, zijn een doorn in het oog van de Arabische alliantie, en worden gezien als potentieel expansieve dreigingen. Het feit dat Iran en Turkije elk afzonderlijk ook over een veel grotere conventionele militaire macht beschikken dan de landen op het Arabisch Schiereiland zorgt natuurlijk ook dat ze als een van de voornaamste bedreigingen gezien worden.

Qatar als verloren zaak

Toen Saoedi-Arabië de blokkade van Qatar aankondigde, en andere landen binnen de informele alliantie opriep om daaraan deel te nemen, ging dit waarschijnlijk iets minder om Qatars banden met de Moslimbroederschap, Hamas of de Taliban, maar iets meer om de coherentie van de Arabische alliantie. Riyad lijkt namelijk niet uit op het aanpassen van Qatars gedrag, de pogingen die Doha daartoe ondernam hebben dan ook geen enkel effect. Er werd reeds duidelijk dat Qatar leden van Hamas vroeg het land te verlaten, en ook afgevaardigden van de Moslimbroederschap verlaten volgens bepaalde bronnen in allerijl het land. Daarnaast zorgt de blokkade er ook voor dat Qatar noodgedwongen de relaties met Turkije en zelfs Iran nauwer moet aanhalen. Om de voorziening van voedsel en andere producten in stand te houden, moet Qatar nu elders gaan kijken dan bij Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten, en Turkije en Iran bieden zich uiteraard maar al te graag aan om Qatar daarin te steunen.

Vanuit het Saoedisch oogpunt lijkt dit dus niet de geschikte strategie om Qatar te assimileren binnen het Arabische bondgenootschap. Wat er echter wel gebeurt, is dat Qatar volledig buiten deze informele alliantie geplaatst wordt, en er binnen de alliantie dus op zijn minst één afwijkende positie minder aanwezig is. Op deze manier houdt Riyad de rangen gesloten, zonder zich zorgen te moeten maken over potentiële verdeeldheid mocht op een bepaald moment bijvoorbeeld een conflict met Iran uitbreken. In het verleden ondernam Saoedi-Arabië nog pogingen om Qatar bij te sturen, en hen verder van Iran weg te houden. De manier waarop Riyad en Aboe Dhabi zich in de huidige crisis opstellen, doet echter vermoeden dat ze dit niet langer als een nuttige langetermijnstrategie zien, en dat het misschien wel beter is om ineens alle samenwerking met Qatar te verbreken zodat binnen de bestaande alliantie een meer verenigde positie bereikt kan worden.