Er heerst scandalitis in Italië. Niet voor het eerst trouwens, hoewel ditmaal de wissel van de protagonisten opvalt: niet zozeer de politiek maar de kerk en de vrijmetselarij eisen het grootste deel van de aandacht op. Terwijl politiek Italië haar onmacht duurzaam en overtuigend blijft etaleren (denk vooral aan het blauwtje dat Beppe Grillo (M5S) liep bij de Europese ALDE-fractie en de hardnekkige corruptiegeurtjes die blijven opstijgen uit de sterfputten van de Romeinse politiek) rommelt het meer dan ooit op de Vaticaanse heuvel en in de tempels van de Italiaanse grootloges. Vraag blijft natuurlijk of beide schandalen aan elkaar gekoppeld kunnen worden.  Moeilijke vraag om sluitend te beantwoorden, al doen er zich wel wat ‘toevalligheden’ voor die, in een ruimer kader en bij nader toezien, moeite hebben met het praedictum ‘toeval’ …

“Aan Franske”

Het is 4 februari 2017. Wanneer Rome vroeg in de ochtend ontwaakt, is de stad een attractie rijker. Die nacht werd het centrum getooid met tientallen illegale affiches van een sip kijkende paus Franciscus. Onder de foto van de bisschop van Rome staat een tekst in plat Romeins die niets aan de verbeelding overlaat:  “Aan Franske, je hebt congregaties overgenomen, priesters ontslagen, de Orde van Malta (…) onthoofd en kardinalen genegeerd … maar waar blijft jouw barmhartigheid?” Het laatste deel van de zin is natuurlijk een verwijzing naar het in november 2016 afgesloten jaar van de barmhartigheid; de overige verwijten refereren aan de akelige machtsstrijd die op het scherp van de snee wordt gevoerd tussen enerzijds de paus en anderzijds de soevereine Orde van Malta, al fungeert de Orde hier veeleer als lapmiddel om de Amerikaanse traditionele, sommigen zeggen conservatieve, kardinaal Raymond Burke te wraken. Burke werd reeds uit de nucleus van de macht in Vaticaanstad verbannen naar de Orde van Malta (met hoofdkwartier in Rome, aan de Via Condotti), maar zelfs dat lijkt nu voor de paus niet voldoende. De boodschap van de aanplakkers is echter duidelijk: “Franske”, zo stellen ze geringschattend, “handen af van de traditie!”

Condooms?

De Orde van Malta bekleedt binnen de kerkelijke structuur een bijzondere positie. Zij bezit een soevereine status, wat erop neerkomt dat niet de paus, maar de orde zelf een grootmeester kiest. Bovendien onderhoudt de Orde, als soevereine staat zonder grondgebied, diplomatieke betrekkingen met 106 landen, al is zij geen lid van de Verenigde naties, noch van de Europese Unie. De paus kan wel een kardinaal-patroon aanstellen als vertegenwoordiger van de Heilige Stoel bij de Maltezers. Deze patroon heet, sinds 8 november 2014, Raymond Leo Burke. In deze hoedanigheid valt Burke echter tussen twee stoelen: weg uit het hart van de kerk in Rome maar niet echt lid van de Orde van Malta.

De Orde wordt geleid door een grootmeester (eerste minister). Sinds 11 maart 2008 is dit Fra’ Matthew Festing, niet-adelijke telg uit een zeer oude katholieke Engelse familie. Hij wordt bijgestaan door de Soevereine Raad (regering) bestaande uit 4 hoge officieren, t.t.z. de grootcommandeur, de grootkanselier, de groot-hospitalier en de schatbewaarder. De Raad wordt verkozen door het Generaal Kapittel (zeg maar het parlement). Grootkanselier en steen des aanstoots van de Grootmeester is sinds 31 mei 2014 Albrecht Freiherr von Boeselager, zoon van Philipp von Boeselager, de Duitse officier die in 1944 participeerde in operatie Walküre, het complot tegen Hitler.

Dat Festing, Grootmeester en officieus ‘leider’ van de Angelsaksische conservatieve strekking, het niet kon vinden met zijn Grootkanselier von Boeselager, even officieuze ‘voorman’ van de Duitse progressieve strekking binnen de orde, mag een publiek geheim heten. Het was echter wachten op een aanleiding om het vuur aan de lont te steken. In december 2016 was het  zover. Festing zette zonder pardon von Boeselager af wegens ‘zwaarwichtige motieven’. Gespeculeerd werd dat het moest gaan om het verstrekken van condooms door een hulporganisatie in Myanmar (het voormalige Birma) onder de verantwoordelijkheid van de Grootkanselier, al werd dit motief door insiders meteen van tafel geveegd. Een heroïsche strijd tussen conservatieven en progressieven zou minder bezijden de waarheid zijn. De patronale aanwezigheid van kardinaal Burke voedde uiteraard de geruchten in die zin.

De Grootkanselier liet het hier echter niet bij en toog naar Rome waar hij de paus achter zich wist te scharen die gelijk besloot tot een, omwille van de soevereiniteit van de Orde, onuitgegeven en wederrechtelijke tussenkomst in de interne aangelegenheden van de hospitaalridders. Festing werd, tot dan zelden of nooit gezien, naar Rome geroepen en door de paus aangespoord – sommige zeggen ‘gedwongen’ – tot ontslag, waarna von Boeselager werd geherinstalleerd.

Pauselijke vermetelheid

De pauselijke tussenkomst heeft menig wenkbrauw doen fronsen. Het is niet overdreven te zeggen dat er een siddering door de kerk ging die voor een keer eens niet werd veroorzaakt door een nabije aardbeving. Traditioneel katholieke webstekken hadden het al langer over de ‘Bergogliaanse inquisitie (zie restkerk.net) of halen met de regelmaat van de klok uit naar de paus die zij – omwille van, wat zij heten, het onvrijwillige terugtreden van Ratzinger (Benedictus XVI) – niet eens bij zijn pausnaam, maar bij diens wereldlijke naam, Bergoglio, blijven noemen. Een andere webstek investeert zo mogelijk nog meer in polariserende ‘berichtgeving’ (Katholieke Actie Vlaanderen), al zijn deze tijdingen eerder beledigend dan strijdvaardig. Van zijn kant schreef kerkjurist Kurt Martens, evenknie van Rik Torfs maar dan aan de Catholic University of America in Washington D.C., op 30 januari 2017 een niet mis te verstane waarschuwing aan de Heilige Stoel onder de titel Pope’s adventure with the Knights of Malta risks undermining rule of law, … De dichotomie in de katholieke kerk is al een poos acuut, met het Malta-avontuur wordt ze onmiskenbaar alleen maar groter.

Op 2 februari jl. reeds zette het Vaticaan de volgende stap in de saga: aartsbisschop Giovanni Angelo Becciu, substituut van de staatssecretaris kardinaal Pietro Parolin (progressieve kamp), werd ‘bevorderd’ tot vertegenwoordiger bij de Orde van Malta met als opdracht, primo, te werken aan de geestelijke vernieuwing onder de Maltezers (sic!) en, secundo, de communicatie in handen te nemen, wat de facto kardinaal Burke aan de kant schuift, minstens zolang tot een nieuwe grootmeester, in opvolging van Festing, is gekozen.  Kurt Martens heeft het over een ‘precedent dat niet moet herhaald worden’.  Heilige Stoel en Orde zijn immers elkaars gelijken: volkenrechtelijk soeverein en afhankelijk van niemand. Door de soevereiniteit van anderen naast zich neer te leggen, zou hetzelfde wel eens kunnen gebeuren met het vooralsnog zegezekere Vaticaan zelve.

Burke, Salvini en de conservatieven

Nog dezelfde dag van Becciu’s aanstelling, had Burke, op enkele passen van het Vaticaan, een ontmoeting van anderhalf uur met pauscriticus en fervent Trumpfan Matteo Salvini, de leider van de Noord-Italiaanse Lega Nord. Voorwerp van gesprek was met zekerheid de fameuze vijf ‘dubia’, een vragenlijst van ja/nee vragen die door 4 kardinalen, waaronder Burke (de andere drie zijn de kardinalen Carlo Caffarra, aartsbisschop emeritus van Bologna, Walter Brandmüller, voorzitter emeritus van de Pauselijke Commissie voor Historische Wetenschappen en Joachim Meisner, aartsbisschop emeritus van Keulen) werd voorgelegd aan de paus betreffende de postsynodale apostolische exhortatie amoris laetitia (pauselijke brief na de bisschopssynode over het gezin). Antwoorden op de ‘dubia’ kwamen er vanzelfsprekend niet, wat de ‘traditionalistische activisten’ er waarschijnlijk toe bewogen heeft om, amper een week na de stunt met de affiches, aan kardinalen en ambtenaren per mail een valse L’Osservatore Romano, de officiële krant van het Vaticaan, op te sturen met als kop: ‘Ha Riposto!’ (‘Hij heeft geantwoord!’). Volgens het valse bericht zou de paus alle vragen hebben beantwoord met ja én nee …

De huidige escalatie komt uiteraard niet uit de lucht vallen. Er is ten eerste de exhortatie amoris laetitia zelf, uitgebracht naar aanleiding van het einde van de gezinssynode die, ook aan de basis van de Belgische kerk, voor heel wat tandengeknars heeft gezorgd. Ten tweede het Malta-avontuur dat zich heden nog steeds aan het voltrekken is. Maar evenzeer en ten derde dient volledigheidshalve toch ook verwezen te worden naar de vervanging door Franciscus van 27 leden van de Congregatie voor de Goddelijke Eredienst en de Regeling van de Sacramenten (dit is een Congregatie van de Romeinse Curie). Deelden in de prijzen … inderdaad: de kardinalen Burke (USA), Marc Ouellet (Canada) en George Pell (Australië). Een motivering voor de wissel werd niet gegeven, maar die is overduidelijk. Genoemde kardinalen houden er orthodoxe standpunten op na.  In de huidige kerk volstaat dit om pardoes aan de deur gezet te worden. De zwarte kardinaal en traditionalist Robert Sarah uit Guinee (Afrika), op 24 november 2014 benoemd tot prefect van de Congregatie van de Goddelijke Eredienst, bleef gespaard van een afzetting, hoewel zijn behoud natuurlijk zuiver cosmetisch is: te midden van een schare aan progressieven kan hij immers geen kant meer op.

Burke vs. Franciscus en Trump vs. Merkel:  één strijd

Terwijl het traditionele kamp zijn verdediging openlijk opneemt, lijken de progressieven zich te wentelen in een soort zelfgenoegzaamheid die uitgaat van een finaal victorie. Ook de Belgische kardinalen en bisschoppen marcheren overtuigd in de triomfantelijke ganzenpas van het hervormingsgezinde leger, al blijft voorzichtigheid toch meer dan ooit geboden. Her en der weerklinken immers al de echo’s van een nakend schisma, een situatie die de kerk kan missen als de pest. De progressieve zelfvoldaanheid heeft natuurlijk zijn wortels in een lange strijd die begon in 1996 met de geheime groep van Sankt Gallen, genoemd naar de plaats waar het netwerk voor het eerst bijeenkwam.

Kardinaal Danneels, die de groep in zijn biografie, geschreven door de kerkhistorici Karim Schelkens en Jürgen Mettepenningen, ook wel ‘de maffia’ noemde, maakte er bijvoorbeeld vooraanstaand deel van uit samen met nogal wat Duitse prelaten (de eminenties Walter Kasper, Ivo Fürer, Johan Weber en Karel Lehmann). Bezieler was de in 2012 overleden Milanese kardinaal Carlo Maria Martini. Zij bereidden de weg voor de huidige nieuwlichters, waaronder de kardinalen Pietro Parolin (huidig staatssecretaris), Piero Marini (ceremoniemeester van paus Johannes Paulus II) en, natuurlijk, de populaire ‘televisiester’ Gianfranco Ravasi (voorzitter van de Pauselijke Raad voor de Cultuur en de Pauselijke Commissies voor het Cultureel Erfgoed van de Kerk en van de Gewijde Archeologie). Marini staat onder meer bekend voor de uitspraak: “onder Benedictus ademden we moeraslucht in, onder Franciscus is er frisse lucht”. Ravasi kreeg in 2015 nog de conservatieve wind van voren toen hij weigerde de Venere Restaurata (1936) van Man Ray (een beeld van een naakte, been- en armloze vrouw die met een koord gekneveld werd) van zijn webstek te halen.

Opmerkelijk is wel dat beide kampen in de kerk naar hun geografische afkomst te scheiden zijn. Zo zitten de Duitse (bij uitbreiding Noord-Europese) prelaten voornamelijk in het progressieve kamp en de Angelsaksische overwegend in het traditionele, conservatieve kamp. Een beweging die we overigens niet alleen in de kerk zien… Ook de samenleving vertoont dergelijke tweespalt. Nu de klassieke kloof tussen links en rechts is geslonken tot een gleufje van niks verleggen blijkbaar zowel de maatschappelijke als de kerkelijke breuklijnen zich naar de grensgebieden tussen verschillende nieuwe divergenties: traditioneel versus hervormingsgezind; conservatief versus progressief; globalistisch versus nationalistisch, en misschien wel religieus versus a(nti)-religieus… Met de ‘oude’ links-rechts tegenstelling komt men nergens meer. Deze nieuwe dichotomie verrast en desoriënteert. Het is een ‘novum’ waarmee velen nog niet in het reine zijn gekomen! De strijd Merkel versus Trump is ten andere exemplarisch in dit opzicht. ‘Wir schaffen das’ tegenover ‘We’re gonna build a wall’ spreekt boekdelen. Wellicht zal dit op termijn ook kunnen leiden tot fonkelnieuwe en onvermoede allianties en coalities. Daarover dit.

‘Zwartoog’

Op 10 januari 2017 worden, na 8 maanden van doortimmerd onderzoek door de Italiaanse politie, bijgestaan door de Amerikaanse FBI, broer en zus Occhionero – Italiaans voor ‘zwartoog’ – in hun thuisland Italië gearresteerd. Beiden zijn in Italië gedomicilieerd, maar resideerden vaker in Engeland waar zij, tot 2014, het bedrijf Westlands Securities leidden dat financieel advies verleende aan banken en later zich ook bezighield met onroerend goed. Hij heet Giulio, is 45, briljant kerngeleerde en hooggeplaatste vrijmetselaar; zij heet Francesca Maria, is 49, scheikundige en arabiste. De aanklacht mag er wezen. Beiden worden beschuldigd van illegale hacking en diefstal van staatsgeheimen. In de loop van wellicht jaren (hoeveel precies moet het verdere onderzoek nog uitwijzen) werden tienduizenden emailadressen gehackt van bankiers, zakenlui, politici, logebroeders en kardinalen. De namen die op het afluisterlijstje figureren zijn niet van de minsten: voormalige premiers Matteo Renzi en Mario Monti, ECB-president Mario Draghi, cultuurkardinaal Gianfranco Ravasi, … Maar liefst 18.327 emailadressen werden geïnfecteerd met malware, genaamd ‘Eyepiramid’, om de activiteiten en correspondentie van de Italiaanse (en Amerikaanse) elite te kunnen volgen. Officieel heet het dat de kennis gebruikt werd in de economische en financiële sferen: handel met voorkennis, zeg maar. Of er niet meer aan de hand is moet verder onderzoek nog uitwijzen. Opvallend is wel dat ook kardinaal Ravasi’s emailadres gehackt werd. De vraag is immers welke dienstige economische of financiële informatie kan bekomen worden van een cultuurkardinaal? Of lopen er toch andere filières?

Vrijmetselarij en Kerk: historische vijanden

Giulio Occhionero was een hooggeplaatste vrijmetselaar, wat in Italië nog altijd niet veel zegt. In het land zijn er een zevental obediënties (koepels) waarvan de belangrijkste twee zijn, de Grande Oriente d’Italia (GOI), thans geleid door de Italiaanse journalist, tevens grootmeester, Stefano Bisi, en de Gran Loggia d’Italia (GLI), geleid door grootmeester Gian Franco Pilloni. De GLI heet regulier te zijn (gericht op de United Grand Lodge of Engeland en de Grand Lodge of Scotland, niet religieus, echter ook niet anti). De GOI heet daarentegen irregulier te zijn (meer gericht op de Grand Orient de France, vaak virulent anti-religieus, zelfs anti-Rooms-katholiek). Vermoed mag worden dat ‘Zwartoog’ lid is van de GOI, de loge opgericht door Eugène de Beauharnais (zoon uit het eerste huwelijk van Napoleons eerste vrouw), maar waar ook illustere figuren als een Giuseppe Garibaldi ooit grootmeester van waren. Deze loge speelde in de geschiedenis van Italië een belangrijke rol. Het was deze maçonnieke obediëntie die het republikeins gemoed voedde bij de verdere (met Rome!) eenmaking van Italië en pleitte voor de afschaffing van de Kerkelijke Staat, wat ten andere geschiedde. Het was daarom ‘s pausen lot te wachten op Mussolini die de vrijmetselarij verbood en in 1929, met het Verdrag van Lateranen, Vaticaanstad terug (wereldlijk) bestaansrecht gaf.

Het spreekt voor zich dat ‘maçonnerie’ en ‘ekklesia’ historisch niet echt op elkaar rijmen. Dat Occhionero net dáárom kardinalen bespioneerde, is echter geen afdoende verklaring en moet verder geduid worden. Er is immers meer aan de hand … Broer en zus Giulio en Francesca Maria begluurde immers niet zomaar een kardinaal, maar de populaire cultuurprelaat Gianfranco Ravasi, niet echt een financieel kanon binnen het Vaticaan maar wel topadviseur van de paus. Om de meest waarschijnlijke reden van de hacking te achterhalen, moeten we even terug naar 2013. Op 14 maart van dat jaar, een dag na de verkiezing van paus Franciscus, geeft de GOI, bij monde van zijn toenmalige grootmeester Gustavo Raffi, een verklaring vrij waarin de paus geprezen wordt voor zijn egalitarisme.  “Niets in de kerk”, zo stelt hij, “zal nog zijn zoals het vroeger was” (Con Papa Francesco nulla sarà più come prima). Op 16 maart doet de Argentijnse Grootloge hetzelfde in een verklaring van grootmeester Angel Jorge Clavero.

Vrijmetselarij en Kerk: één strijd?

Op 9 september van datzelfde jaar gaat grootmeester Pilloni van de GLI nog verder.  Voor het eerst in de geschiedenis van de vrijmetselarij schrijft hij een brief aan de Vicarius Christi waarin hij onomwonden oproept om een einde te maken aan de verdeeldheid tussen de katholieke kerk en de maçonnerie. “Als Grootmeester”, heet het letterlijk, “wens ik de gouden sleutel te zijn om het kanaal te openen voor een echte en tastbare samenwerking met de Heilige Katholieke Apostolische Roomse Kerk”. Goed twee jaar later – de kerkelijke instellingen werken zoals geweten wat trager – met name op 14 februari 2016, verschijnt er in de Italiaanse zakenkrant Il Sole 24 Ore, een opiniebijdrage onder de titel ‘Cari fratelli massoni’ (‘Beste broeders vrijmetselaars’) waarin wordt aangedrongen op een dialoog tussen beide instituten; een standpunt dat ook wordt ingenomen door de Duitse (lees: hervormingsgezinde) bisschoppen, zoals blijkt uit een eerder document dat zij over dit onderwerp hebben opgesteld. Treffend is dat het opiniestuk in Il Sole was ondertekend door: jawel, Gianfranco Ravasi.

Het mag daarom geen opzien baren dat de eerder traditionele vleugel van de kerk zich op snelheid gepakt voelt. Al bij al gaat het hier over een organisatie die, via haar offspring Propaganda due (P2) en de ook in ons land bekende Operatio Gladio (vermoede filières met Bende van Nijvel?, met CCC?, met de Westland New Post groep?), banden heeft met de maffia en mede verantwoordelijk wordt gehouden voor de dood van de eerste Italiaanse republiek, zoals overtuigend aangetoond in het onnavolgbare boek van Alexander Stille, Excellent Cadavers, The Mafia and the Death of the First Italian Republic, 1995, p.39-46. Dat de kerk waarschijnlijk ook niet zuiver op de graat is, klopt volledig, maar dat maakt net de crux uit waartegen de conservatieve vleugel wenst te ageren.  In een informeel gesprek dat ik had met kardinaal Burke, in de marge van zijn bezoek aan ons land en niet lang na Ravasi’s ‘nieuwe’ kerkelijke marsorder inzake de vrijmetselarij, heette het nog eufemistisch dat “niemand  nog goed weet wat er in het Vaticaan aan de hand is…” Hoogst merkwaardig blijft evenzeer het feit dat in de grote maatschappelijke instituties, zoals de kerk of de vrijmetselarij, vandaag de dag harder lijkt ingezet te worden op het bestrijden van de eigen conservatieve vleugels, dan dat er komaf wordt gemaakt met de eertijdse vijanden, minstens dat oude fundamentele, filosofische, metafysische … meningsverschillen nog worden gehonoreerd.

Zoals binnenkerkelijk de laatste ontwikkelingen met argusogen worden gevolgd, zo zal dit ook het geval zijn binnen de maçonnerie.  In deze optiek klinkt het niet ongeloofwaardig dat ook in de loges – evenzeer geconfronteerd met de woekerende nieuwe maatschappelijke breuklijnen – wellicht meerderen leden de traditionele weg als authentiek alternatief zijn gaan beschouwen voor het relativisme van de progressiviteit. Of broer en zus ‘zwartoog’ tot dit kamp behoren, is niet zeker maar uitsluiten kan men het voorzeker niet. Opvolging van deze hoogst eigenaardige zaak blijft geboden. De krant Il Sole 24 Ore schreef in ieder geval al dat deze zaak verre van een “gewone” hacking is.

Italia s’ è desta

Italië lijkt op vele vlakken uniek. Geen land ter wereld waar de geestelijke en de wereldlijke macht zo dicht op elkaars lip zitten. Geen land ook waar de politieke onmacht zo schrijnend is. De capriolen van Renzi en Grillo, om het maar bij deze twee te laten, mogen hier tot lering, niet tot voorbeeld strekken. In dit land speelt zich heden een boeiende geschiedenis af, een stoutmoedige scandalitis, niet in de immanent wispelturige politiek, maar in de stabielere, evenwichtigere instituties van kerk en vrijmetselarij. Dáár, in die onderbuik van de samenleving, worden nieuwe breuklijnen getrokken voor een nieuwe tijd, misschien wel resulterend in nieuwe allianties. De oude en versleten kloven tussen rijk en arm, tussen katholiek en vrijzinnig, tussen links en rechts, … volstaan duidelijk niet meer om de maatschappelijke ontwikkelingen van vandaag naar behoren uit te leggen of ermee om te gaan. Kijk bijvoorbeeld naar het ‘Afrikafonds’ van Buitenlandminister Angelino Alfano: de maatregelen zijn uitgesproken rechts van signatuur, evenwel verpakt in een linkse wikkel, met strik. Na de Brexit en de verkiezing van Trump – en wat zullen de vele verkiezingen in het Avondland in de loop van 2017 nog te zien geven? – hertekenen en herpositioneren de verschillende kampen zich op grond van de gloednieuwe hedendaagse tegenstellingen: conservatief versus progressief, traditionalistisch versus relativistisch, door de eigen, specifieke cultuur gevormd versus sociaaleconomisch gedetermineerd, globalistisch versus nationalistisch … Italië als schier periferische, continentale trendsetter? Jazeker, omdat de jarenlange impotentie van de politiek en de loodzware asielcrisis de Italiaan, ook in het noorden, terug bikkelhard heeft geconfronteerd met de vraag wat écht van belang is om gelukkig te zijn. L’Italia s’è desta! (Het oude) Italië is opgestaan. De kans dat de rest van Europa volgt, is niet gering.

1 REACTIE

  1. Bizar artikel. Alsof de wederopstanding van Italië (en Europa) afhangt van de strijd tussen 2 strekkingen die allebei ver over hun vervaldatum zijn en nauwelijks nog aansluiting vinden bij de bevolking: operetteconservatieven van het traditionalistisch katholieke kamp tegen bejaarde progressieve christenen die hun hoogdag ergens in de jaren ’60 beleefden.