Is dit het begin van het einde voor Merkel?

In de perifere deelstaat Mecklenburg-Vorpommern is de christendemocratische CDU van Merkel teruggevallen naar de derde positie met slechts 19 procent van de stemmen – hun slechtste resultaat ooit in de deelstaat. De tweede plaats (21 procent) is uit het niets ingenomen door de nationaal-conservatieve AfD (Alternative für Deutschland) onder leiding van Frauke Petry. De socialisten van SPD blijven er de grootste partij (30 procent). De uitslag lijkt evenwel grotere gevolgen te hebben op (inter)nationaal vlak dan de machtsdynamiek in ‘Meck-Pomm’ zelf, zoals de Duitsers de deelstaat noemen. Volgend jaar zijn er immers kanseliersverkiezingen in Duitsland.

Onder normale omstandigheden (zonder asielcrisis, aanslagen, incidenten Keulen…) zou de uitslag in de voormalige Oost-Duitse deelstaat nauwelijks nationaal nieuws zijn, laat staan internationaal nieuws. Meck-Pomm telt, niettegenstaande zijn oppervlakte, slechts 1,6 miljoen inwoners (waarvan 1,3 miljoen stemgerechtigde kiezers). Op een totale bevolking van 82 miljoen is dat niet veel. Door haar perifere positie (weinig economische activiteit) telt de regio ook veel werklozen (hoewel dat betert) en heel wat bevolkingsuitstroom. Ook de lokale bestuurssamenstelling zal vermoedelijk niet wijzigen. Meck-Pomm wordt al sinds 2006 bestuurd door een SPD-geleide coalitie met de CDU, en die zal men na afgelopen zondag kunnen voortzetten.

De lokale uitslag wordt echter gezien als een afrekening met het migratiebeleid van bondskanselier Angela Merkel (CDU), ingezet in de zomer van 2015 met de beruchte/beroemde uitspraak: “Wir schaffen das.” De mooie uitslag voor AfD (die voor het eerst opkwam in de deelstaat) versterkt deze prognose. De partij, die in 2013 werd opgericht als eurokritische formatie, organiseerde zich de laatste tijd voornamelijk tegen het migratiebeleid van de Duitse regering. De verhoogde kiesopkomst afgelopen zondag en het feit dat Meck-Pomm slechts 2.500 asielzoekers telt, duiden nog meer op een afrekening met het nationale niveau. AfD-lijsttrekker Leif-Erik Holm was ondubbelzinnig: “Misschien is vandaag het begin van het einde van het kanselierschap van Angela Merkel. Dat moet ons doel zijn.”

“Misschien is vandaag het begin van het einde van het kanselierschap van Angela Merkel. Dat moet ons doel zijn.”

Scharnierpunt voor CDU?

Holm zei meer: “Eindelijk is er weer echte oppositie.” Achter de electorale boutade (elke oppositiepartij noemt zich vaak de echte oppositie) zit meer dan men zou verwachten. De Duitse partijpolitiek kent een uniek fenomeen: de overtuiging dat er rechts van ‘de Unie’ (de CDU vormt een unie met de conservatievere Beierse CSU) geen democratische partij mag en kan ontstaan. “Rechts von der Union darf es keine demokratisch legitimierte Partei geben”, aldus de doctrine van Franz Josef Strauß, de legendarische kopman van de CSU van 1961-1988.

De AfD is geen splinternieuwe partij; ze bestaat al even ‘rechts van de Unie’. Maar dat ze de Duitse christendemocraten voorbijsteken, was tot voor kort zonder precedent. Dat AfD dan ook nog eens in Meck-Pomm de zetels afpakt van de NPD (Nationaldemokratische Partei Deutschlands) draagt nog meer bij aan de symbolische kaakslag: van de NPD kon men zeggen dat het om ‘ondemocratisch rechts’ ging, bij AfD lukt dat niet zo eenvoudig.

De uitslag van zondag kan de reeds bestaande druk op Merkel en haar beleid vergroten. Volgens een recente peiling van Bild am Sonntag wil de helft van de Duitse bevolking geen nieuwe Merkel-termijn en in de maandelijkse populariteitspeiling zakte Merkel tot 45 procent, slechts 1 procent meer dan haar rivaal Horst Seehofer (voorzitter CSU). Seehofer was niet terughoudend met zijn kritiek op Merkels vreemdelingenbeleid afgelopen jaar. De Beierse financiënminister Markus Söder (CSU) zei zondag al dat deze uitslag niet genegeerd mag worden en “dat een koerswissel in Berlijn nodig is”. Maar ook binnen haar eigen partij mocht ‘das Mädchen’ reeds rekenen op kritiek. Zelfs de linkse SPD schoot al met scherp. Toch blijft er nog heel wat steun over: 70 procent van de kiezers van de CDU wil Merkel opnieuw als bondskanselier, 80 procent van CDU-leden wil haar als lijsttrekker. Dat maakt het antwoord op de ‘Kanzlerfrage’ (wie kandidaat-kanselier wordt) een stuk eenduidiger. Hoewel Merkel nog niet heeft gezegd of ze volgend jaar kandidaat-kanselier zal zijn voor de CDU, is er niet echt een alternatief voorhanden.

AfD nu definitief dé rechtse oppositiepartij in Duitsland?

Geheel conform de Strauß-doctrine was er jarenlang inderdaad weinig of niets ter rechterzijde van de CDU/CSU, niettegenstaande talrijke initiatieven sinds het einde van WOII. Denk maar aan de NPD, de Deutsche Volksunion (DVU) en aan meer ‘burgerlijke’ partijen zoals Die Republikaner (REP). Doorgaans faalden die formaties door een combinatie van staatsinfiltratie, interne twisten en verbrande figuren.

“Ondanks wat interne onenigheid (in juli was er nog fikse ruzie over vermeend antisemitisme) zit het rechts-populistische AfD in de lift.”

Ondanks wat interne onenigheid (in juli was er nog fikse ruzie over vermeend antisemitisme) zit AfD in de lift. AfD heeft een onmiskenbaar beter imago dan haar ‘voorgangers’. Op 18 september zijn er opnieuw deelstaatverkiezingen in Berlijn, en peilingen wijzen uit dat de winsttrend zich zal verderzetten. Met een teller die nu al staat op 105 parlementsleden (verdeeld over 9 van de 16 deelstaatparlementen) is de AfD een geloofwaardig – want niet marginaal – alternatief, rechts van de CDU/CSU. De Strauß-doctrine is definitief passé.

En in Europa (en Vlaanderen)?

Wat vast staat, is dat Merkels opengrenzenbeleid vriend én vijand heeft gemaakt in de EU. Onderzoek wees uit dat bezorgdheid over migratie menig Britse stemmer heeft gemotiveerd om ‘leave’ te stemmen in het Brexit-referendum in juni. In West-Europa kan Merkel wel op bijval rekenen, maar in Oost-Europa is de Duitse bondskanselier en haar beleid (door het aanzuigeffect) bijzonder onpopulair. Merkel wordt ook in één adem genoemd met de vluchtelingendeal die is afgesloten met Turkije. Deze botst om een veelheid aan redenen (geen visaplicht meer voor Turken, mensenrechtenschendingen…) overal in Europa op kritiek.

In Vlaanderen koppelden verschillende politici hun karretje aan Merkel en haar maatregelen (of net het omgekeerde). De voorzitters van Groen en CD&V, respectievelijk Meyrem Almaci en Wouter Beke, steunden haar herhaaldelijk; Bart de Wever (N-VA) en het Vlaams Belang leverden regelmatig sterke kritiek.

De aanhoudende verliezen van Merkels partij, nu ook in haar eigen regio, verminderen in sterke mate de legitimiteit en geloofwaardigheid van het grote Merkelproject, zeker als ze zou verliezen in de grote verkiezingen volgend jaar. Het is te verwachten dat de machtsverschuivingen in Duitsland en zijn deelstaten afgespiegeld zullen worden daarbuiten. Merkel steunen wordt dan minder en minder interessant, zowel voor politici in de EU als bij ons.

ADVERTENTIE