De gevolgen van de machtsgreep van Erdogan laten zich niet enkel op binnenlands vlak voelen. Zijn beleid voedt de Amerikaanse ergernis, en ten aanzien van de EU was de afstand nooit groter. Noodgedwongen leidt dit tot een nieuwe oriëntatie en de zoektocht naar nieuwe bondgenoten. Rusland mag dan al geen natuurlijke keuze zijn, de toenadering tussen de twee heeft ook iets onvermijdelijks. Voorlopig althans.

Overgoten met de nodige dosis hypocrisie, zonder twijfel inherent aan de instelling en personen die er de lakens uitdelen, plaatst men steeds grotere vraagtekens bij een Turks lidmaatschap van de EU. Want, stel u voor, deze keer is het menens. Met wat zich de voorbije weken in Turkije heeft afgespeeld, de feiten zijn afdoende gekend, is heel wat mis. Onmogelijk om zo’n land in de ‘Europese club’ (sic) te verwelkomen.

Processie van Echternach

De boodschappen van de voorbije week lieten aan duidelijkheid niets te wensen over. Maar wat een dubbelzinnigheid toch. Eigenlijk komt het hierop neer: al wat Erdogan recentelijk uitspookte, zorgde ervoor dat hetgeen intra muros al een hele tijd gemeengoed was, nu stilaan tot het officiële discours evolueert. In 1987 vroeg Turkije formeel het lidmaatschap van de EU aan, wat op een Grieks veto botste. Pas in 1999 gaf Athene zijn verzet op, maar wat daarna volgde was allesbehalve een formaliteit. Een duidelijke meerderheid van de ruim dertig punten waaraan Ankara diende te voldoen om te mogen toetreden, waren regelrechte pijnpunten. Vele jaren lang. In vergelijking met het Turkse toetredingsproces is de processie naar Echternach een heuse race.

Parallel met de politieke ontwikkelingen met het land, de trage coup van Erdogan, werd het binnen de EU steeds duidelijker dat het lidmaatschap een straat zonder einde was. Men hielt de lippen wel stijf op elkaar, enkele schaarse uitzonderingen buiten beschouwing gelaten. Met wat cynisme zou je de gebeurtenissen van de voorbije weken een zegen kunnen noemen, want nu kan men eindelijk verkondigen wat eerder binnenskamers diende te blijven. Stilaan wordt het voor iedereen duidelijk dat de idee van Turkije als lid van de EU tot het rijk der fabelen is gaan behoren. Eindelijk en gelukkig.

Een aantal waarnemers maakte dezelfde oefening voor de NAVO, een organisatie waarin Turkije met het tweede grootste leger en een unieke geopolitieke positief een sleutelrol in vervult. Mocht Ankara aan de deur kloppen, zou men deze gesloten moeten houden, klonk het. Inherent aan het lidmaatschap van de alliantie is immers de aanwezigheid van democratische instellingen, aandacht voor mensenrechten, een democratische controle van de strijdkrachten, stuk voor stuk gestelde eisen. Voelt iemand zich geroepen vanuit deze invalshoek het Turkse regime met een fileermes te bewerken?

Turks-Amerikaanse wrevel

Maar laten we de NAVO als organisatie niet groter maken dan ze is. Belangrijker is de wervelkolom van het lichaam, waarin de Amerikaans-Turkse band een essentieel onderdeel is. Doorheen de jaren heeft die heel wat overleefd. Staatsgrepen (in Turkije althans), herrie met Griekenland (zelf NAVO-lid), met als hoogtepunt de bezetting van Cyprus, toch bleef de relatie overeind. Er waren ook incidenten die blijvende schade veroorzaakten. De hardnekkige Turkse opstelling rond de invasie van Irak bijvoorbeeld. Of recenter de benadering van de troubles in Syrië en de dubbelzinnigheid van Ankara ten aanzien van IS. Iemand als Amerikaans buitenlandminister Ash Carter maakt geen geheim van zijn persoonlijke afkeer van Erdogan. Maar wat zich de voorbije twee weken voorgedaan heeft, is misschien wel de doodsteek. Dat op zeker moment in door de Amerikanen gebruikte luchtmachtbasis van Incirlik letterlijk de stroom afgesneden werd, zette heel wat kwaad bloed. Zeker als men weet dat dit gepaard ging met een afdreiging over de uitlevering van Gülen, de voormalige medestander van Erdogan die het tot Ankara’s zondebok schopte.

Russisch alternatief

Parallel met de verslechtering van de betrekkingen met Europa en de VS, vindt een normalisatie van de relaties met Rusland plaats. Historisch liggen die sowieso erg moeilijk. Dat beide landen tegenover elkaar stonden rond Syrië zorgde voor meer vertroebeling, met het neerhalen van het Russische jachtvliegtuig vorig jaar als absoluut dieptepunt. Maar met een realiteit van aanslagen van zowel Koerden als IS, massa’s vluchtelingen en steeds meer economische problemen beseft men dat een koude oorlog met Rusland niet langer houdbaar is. Verschillende stappen werden gezet, in beide richtingen trouwens. Erdogan drukte zijn spijt uit voor het neerhalen van dat toestel. De beslissing werd autonoom door de piloot genomen, klonk het, bovendien zit die kerel vandaag in de nor voor zijn betrokkenheid bij de poging tot staatsgreep. Van Russische zijde liet men verstaan dat beide heren een goed gesprek hadden gevoerd en dat ze mekaar in de schoot van de G20 in september zullen ontmoeten.

Hoe duurzaam dit allemaal is, zal moeten blijken. Punt is dat men zich in het Westen in de haren begint te krabben. Want stel dat zich zoiets vormt als een Centraal-Aziatische as tussen Moskou en Ankara, dan heeft dit vergaande gevolgen op energievlak. Het zou de hele pijplijnpolitiek van de voorbije jaren, berustend op uitgespeelde tegenstellingen tussen de twee staten, op losse schroeven kunnen zetten. En meer. Maar laten we de speculatie.

https://sceptr.net/campaigns/doneer/donate/