Heel wat was nodig om doorheen vele jaren de zaken rustig te krijgen in Zuid-Tirol. En het verdwijnen van de Europese binnengrenzen speelde daar een reële rol in. Tijden kunnen echter snel veranderen. In Mitteleuropa zijn grenscontroles het antwoord op de vluchtelingenstroom die het Avondland overspoelen. Ook voor Oostenrijk, waardoor de symbolische Brennerpas die Noord- en Zuid-Tirol verbindt plots weer op een échte grens begint te lijken.

Geen politiek zonder profilering. Zeker wanneer belangrijke verkiezingen nakend zijn. Dat in Oostenrijk de FPÖ-leider Karl-Heinz Strache een lans breekt voor een referendum ter hereniging van Zuid-Tirol met het Noorden (Oostenrijk dus), kan niet los gezien worden van de politieke context van het moment. Enkele dagen nadat u dit te lezen krijgt, weten we of de kandidaat van deFreiheitlichen daadwerkelijk president van de Alpenrepubliek wordt – hij zou alvast een historisch unicum tekenen. Dat hij net nu een onderwerp bespeelt dat bij menig Oostenrijker gevoelig ligt, is natuurlijk geen toeval. Het gaat de FPÖ electoraal voor de wind, en ook in het omstreden Zuid-Tirol doen ‘Die Freiheitlichen‘ (de exacte benaming van de lokale partij die nauwe banden met de FPÖ onderhoudt) het goed, met net geen 18 procent. Strache verpakt het verhaal op de manier die hem eigen is. Een vereniging is nodig om de wonden te helen, benadrukt de partijvoorzitter. “Das Recht geht vom Volk aus“, is één van de slogans waar FPÖ-presidentskandidaat Norbert Hofer mee uitpakt. En hoe anders kan je dit interpreteren als een warm pleidooi voor referenda. Ook in Zuid-Tirol; zeker in Zuid-Tirol.

Feuernacht

Dat een referendum erg onwaarschijnlijk is, laat staan een daadwerkelijke hereniging, en Straches oproep vooral als een staaltje van plaatselijke politique politicienne moet bestempeld worden, doet geen afbreuk aan het feit dat dit in menig opzicht een interessant dossier is. Als gevolg van de afloop van de Eerste Wereldoorlog werd Zuid-Tirol overgeheveld naar Italië. En zeker toen enkele jaren Mussoloni aan de macht kwam, werd een doorgedreven italianisatiepolitiek gevoerd. Dat een tiental jaar later Hitler het in Duitsland voor het zeggen kreeg en in 1938 zijn “Heimat” Oostenrijk door de Anschluss in het Duitse Rijk inlijfde (de naam werd in Ostmark omgevormd), veranderde vrijwel niets aan het lot van Zuid-Tirol. Er was nu eenmaal dat bondgenootschap met Italië waar collaterale schade voor betaald werd. De Tweede Wereldoorlog veranderde het gegeven. Tien jaar na het einde van het conflict was er nog geen sprake van Oostenrijkse soevereiniteit, waardoor het land betreffende dat verloren deel van Tirol vrij machteloos stond. De relaties binnen dit noordelijk stukje Italië verslechterden. De relatie tussen de Duitstalige meerderheid (vandaag nog steeds ongeveer twee derde) en de Italianen, maar voor de Italiaanse overheid, werd steeds bitsiger. Er werd naar de wapens gegrepen. Honderden terreuraanslagen teisterden doorheen de jaren het gebied. Uiteraard werden vooral Italiaanse symbolen geviseerd. Tijdens de beruchte Feuernacht in juni 1961 werden zomaar even 37 hoogspanningspalen opgeblazen. Hoe groot de Oostenrijkse politieke betrokkenheid hierbij was, is nooit opgehelderd. Volgens sommige theorieën lopen er directe lijn naar vooraanstaande politici, alleen moet men in dergelijke gevallen erg voorzichtig zijn de grens tussen feit en politieke speculatie niet te overschrijden. De hele situatie zorgde voor een internationalisering van het conflict en het dossier kwam op de tafel van de VN terecht. Het gepraat leidde tot een oplossing, een vorm van toegekende autonomie voor het betwiste oord. Toch liep men niet over één nacht ijs: pas in 1992 verklaarde Wenen officieel dat de strijdbijl begraven werd.

Effect van Schengen

Interessant is de rol die het Europees eenmakingsproces heeft gespeeld voor Zuid-Tirol. Terwijl de Schengenakkoorden de binnengrenzen binnen de Europese Unie weggomden, werd ook de afstand tussen Zuid- en Noord-Tirol kleiner. Steeds meer werd de symbolische grensovergang – de Brenner – een louter fysieke en geografische realiteit, terwijl de administratieve betekenis ervan afkalfde. In eurofiele kringen was men wel tuk op dit Zuid-Tiroolse voorbeeld. Immers, wordt hiermee niet aangetoond hoe Europa kan bijdragen tot het oplossen van dergelijke aloude (etnische) geschillen?

En toen kwamen de vluchtelingen

Het is een probleem an sich, maar heeft wel gevolgen voor Zuid-Tirol, niet het minst symbolisch, en in dergelijke kwesties altijd erg belangrijk. Als Oostenrijk zich geporteerd voelt (opnieuw) grenscontroles in te voeren, dan gebeurt dit aan een Europese binnengrens die men in het verleden precies wou opheffen. En net die verdwijnende grens zorgde voor een praktische en psychologische toenadering tussen beide delen van Tirol. Plots staat er weer Polizei aan de Brennerpass, wat Zuid-Tirolers het gevoel bezorgt in een ander land te wonen. Opnieuw.

Misschien is men geneigd om dit vanop een comfortabele afstand als een storm in een glas water te bestempelen. Wat in 1998 bij de invoering van Schengen gebeurde – vertrek van douaneambtenaren, grenscontroleurs allerhande en, niet onbelangrijk, heel wat carabinieri met gezin – wordt heus niet teruggedraaid, maar toch kan niet ontkend worden dat hetgeen nu gebeurt betekenisloos is. Ergens evolueert Zuid-Tirol van een duidelijk symbool van de integratie van de Europese Unie tot een teken van Europese verdeeldheid. Het zal Strache worst wezen.

Vorig artikelBroze uitweg in Syrië
Volgend artikelDe mythe van het Sykes-Picotverdrag
Michael Vandamme
Michaël Vandamme (°1974, Brussel) is medewerker aan de rubrieken Buitenland en Geopolitiek bij SCEPTR en 't Pallieterke.. Hij studeerde rechten, filosofie en internationale betrekkingen. Beroepshalve is hij redacteur en voormalig hoofdredacteur van een aantal vakbladen.