Aangezien ik onlangs niets bij me had om te lezen op weg naar huis van de luchthaven in Zaventem kocht ik de biografie van Léon Degrelle door Arnaud de la Croix. Ik moet toegeven dat ik weinig over hem weet, behalve dat hij de leider van de Waalse fascisten in de jaren ’30 was. Ik wist bijvoorbeeld niet dat hij een uitgeverij beheerde, Les Editions Rex, maar onze kennis is dan ook altijd beperkt, onze onwetendheid oneindig.

Een van de foto’s in het boek is de omslag van een misdaadroman die Degrelle publiceerde in 1934, L’Assassiné assassin van Stanislas-André Steeman. Ik ben beschaamd om te zeggen dat ik nog nooit had gehoord van Steeman, een succesvolle misdaadauteur, door sommigen de Belgische Simenon genoemd. Mijn onwetendheid ging ten minste niet zo ver.

Wat mij opviel was de mooie opmaak van het boek en bij nader onderzoek kwam ik te weten dat er nog een andere misdaadroman werd gepubliceerd door Les Éditions Rex, met name La Bauge – Un crime dans la fore. Het was van Armand Thibaut, een weinig gekende auteur die nu bijna volledig vergeten is, zelfs door het internet. Het boek had eveneens een mooie omslag.

Ik was geïntrigeerd of deze twee misdaadromans, een genre dat ik graag lees, iets ideologisch zou bevatten, iets dat fascistisch zou genoemd kunnen worden. Het wonder van het internet heeft ervoor gezorgd dat ik deze boeken in ongeveer drie minuten heb kunnen vinden en kopen (en voor een redelijke prijs) terwijl het vroeger een levenslange onderneming zou vergen om ze op te sporen. Ze arriveerden per post twee dagen later.

Het verleden is een vreemd land

Wat is de bedoeling van oude boeken te lezen die niemand meer leest en niemand als meesterwerken zou beschouwen? Wel, eigenlijk kunnen ze dienen als een stimulans voor reflectie. De openingszin van het L.P. Hartleys roman, The Go-Between, zijn waar: Het verleden is een vreemd land waar ze alles anders doen.

Thibauts boek in het bijzonder was een krachtige herinnering aan hoezeer we zijn veranderd. Zijn roman – de enige misdaadroman die hij schreef, zover ik kan zeggen – was aangenaam geschreven en de personages sterk geschetst. Het verhaal vindt plaats in het milieu van de Waalse aristocratie, waartoe, vermoed ik, Thibaut behoorde. Het plot is eenvoudig en zelfs ik kon raden wie de moordenaar was alvorens zijn identiteit werd onthuld aan de lezer.

Vanuit het standpunt van sociale geschiedschrijving was het interessante echter de instinctieve verschrikking die zowel abortus als buitenechtelijke geboorte in die dagen opriepen. Het verhaal draaide rond een jonge vrouw die werd bezwangerd door de jonge zoon van de plaatselijke aristocraat. In eerste instantie wordt een abortus voor haar geregeld door een vroedvrouw die reeds problemen had met de overheid vanwege zwangerschapsonderbrekingen. Maar dit is een stap te ver, een dusdanig ernstige inbreuk op de ethische principes om zelfs maar te rechtvaardigen het schandaal te vermijden van een buitenechtelijke geboorte. In plaats daarvan wordt de aan lager wal geraakte jonge vrouw naar een tuberculosesanatorium in Zwitserland gestuurd waar ze verblijft tot de baby is geboren en ze genezen terugkeert van haar voorgewende tuberculose. De baby komt niet terug alvorens de moeder veilig is getrouwd en het kind met terugwerkende kracht wettig is erkend.

Geschiedenis wordt voorwaarts geleefd

Het is evident dat de auteur veronderstelt dat de lezer zijn ethische opvattingen deelt. Vandaag, uiteraard, zou geen enkele auteur dit kunnen veronderstellen. In feite, hij zou waarschijnlijk net de tegenovergestelde waarden kunnen veronderstellen. In Groot-Brittannië zijn een meerderheid van geboorten buitenechtelijk, en andere landen zijn gelijkaardig, terwijl abortus eenvoudigweg wordt gezien als een persoonlijke keuze.

Er is niets fascistisch in Thibauts boek maar het is duidelijk conservatief in zijn ethische opvattingen, en het veronderstelt dat conservatisme bij anderen. Geschiedenis (waar ze alles anders doen) wordt eerder voorwaarts geleefd dan achterwaarts en Thibaut kon niet weten wat Degrelle later zou worden. Degrelle lijkt in die tijd een bekwame uitgever geweest te zijn met een goed oog voor boekontwerp. Ik weet niets over Thibauts wedervaren gedurende de bezetting.

Mijn zoektocht (die ik niet in het minst betreur) was een voorbeeld van hoe sterk we geneigd zijn om de toekomst te lezen in het verleden, terwijl we tezelfdertijd erkennen dat we geen flauw idee hebben wat de toekomst zal brengen. We zijn voorbestemd om te blijven wat de 18de eeuwse dichter Alexander Pope zei dat we waren: ‘de roem, de grap en het raadsel van de wereld.’