Europarlementslid Mark Demesmaeker (N-VA)  heeft onlangs de Europese Unie gevraagd om een actieve rol in het Baskische vredesproces te spelen. De aanleiding van deze oproep was de eenzijdige aankondiging van de gewapende Baskische onafhankelijkheidsbeweging ETA om tegen 8 april volledig te ontwapenen. Hij verwees daarbij naar de succesvolle bemiddelende rol van de EU in Noord –Ierland en oordeelt dat het nu tijd is dat de Unie hetzelfde doet in Baskenland.

Demesmaeker zet zich wel vaker in voor zelfbeschikking van allerlei Europese volkeren. Deze wil nu graag dat er geluisterd wordt naar Baskische grieven in een constructief overleg. Maar of Madrid daar oren naar heeft is verre van zeker. De Spaanse regering vreest immers dat dit de roep naar onafhankelijkheid in eigen land nog zal versterken.Demesmaeker vroeg ook Frankrijk om een actievere rol te spelen. In een open brief aan de Franse ambassadeur en de Franse permanente vertegenwoordiger bij de EU benadrukt hij het belang van de definitieve ontwapening en vraagt de Franse overheid alles in het werk te stellen om tot vrede te komen.

Hoe groot het Baskisch politiek forum voor onafhankelijkheid is valt moeilijk te bepalen. Naar gelang de geraadpleegde bronnen schijnt het percentage voorstanders van onafhankelijkheid nog vrij laag te liggen. Eén van de oorzaken is de toevloed van inwijkelingen uit de rest van Spanje.

‘Euskal Herria’

Het Baskenland of ‘Euskal Herria’ is veel groter dan de Spaanse Autonome Gemeenschap Baskenland waarvan de naam in het Baskisch ‘Euskadi’ luidt. Euskadi is officieel tweetalig. Zowel het Spaans als het Baskisch zijn officiële talen. Het merendeel van de inwoners spreekt dan ook beide talen m.u.v. inwijkelingen uit andere delen van het land.

Foto: Theo Lansloot. Autonome Gemeenschap Baskenland ( roze) als onderdeel van het grotere Baskenland, met Navarra (groen), en Frans Baskenland (geel)
Autonome Gemeenschap Baskenland ( roze) als onderdeel van het grotere Baskenland, met Navarra (groen), en Frans Baskenland (geel)

Euskal Herria omvat naast Euskadi ook de aangrenzende ‘Autonome Forale Gemeenschap Navarra’ en Frans Baskenland. Dit laatste bestaat uit Labourd, Neder-Navarra en Soule in het Franse departement Pyrénées -Atlantiques. Daar wordt nog tamelijk veel Baskisch gesproken. De taal wordt echter niet erkend. Slechts een minderheid schijnt voor aansluiting bij de rest van het Baskenland te zijn. In het zuiden van Navarra, waar veel Spaanstalige inwijkelingen wonen, wordt het Baskisch nog nauwelijks gesproken. De inwijkelingen voelen voorspelbaar weinig voor een onafhankelijk Baskenland.

‘Gure Esku Dago’ (letterlijk vertaald: ‘Het ligt in onze handen’) is een onafhankelijke, pluralistische en participatieve volksbeweging die naar een onafhankelijke Baskische staat streeft. Een beetje zoals de Vlaamse Volksbeweging (VVB) op zijn Baskisch dus. Haar drie uitgangspunten zijn: Basken zijn een volk, dit volk heeft het recht op zelfbeschikking, het volk beslist zelf hoe het dit recht uitoefent.

Met andere woorden, het Basische volk beslist democratisch of het al dan niet onafhankelijk wil worden. Voorlopig bestaat daarvoor geen meerderheid, maar Gure Esku Dago blijft zich toch inzetten. Zo gaat het, naar Catalaans voorbeeld werken aan het opstellen van een ‘Pacto por el Derecho a Decidir de la Ciudadanía de Euskal Herria’. De  leiders van de beweging hopen dat document, samen met het gelijkaardige Catalaanse pact, op 10 juni in Bilbao bekend te maken.

Euskadi Ta Askatasuna

ETA of voluit ‘Euskadi Ta Askatasuna’ (‘Baskenland en Vrijheid’) heeft op 8 april een lijst met zijn geheime wapenopbergplaatsen overgemaakt aan de autoriteiten van de Zuid-Franse stad Bayonne. Volgens de Franse krant Le Monde betreft het acht verschillende plaatsen bij de Spaanse grens in Zuidwest-Frankrijk. ETA stelt dat dit het volledige wapenarsenaal is. Het zou gaan om zowat 130 wapens en twee ton springlading.

Van 1968 tot 2010 streed de ETA gewapenderhand voor de onafhankelijkheid van de Baskische regio’s in Noord-Spanje en Zuidwest-Frankrijk. De ETA wil nu vreedzaam naar een onafhankelijk Baskenland binnen de EU streven.

Tot dusver verklaarde geen enkele regio binnen de EU zich onafhankelijk. De Europese Commissie ziet het streven naar onafhankelijkheid als een interne aangelegenheid van het betrokken land. Wanneer een afgescheiden regio wil toetreden tot de EU, moet het wel opnieuw een toetredingsaanvraag indienen. Bij een aanvraag moet de regio voldoen aan de door de Europese Raad in juni 1993 opgestelde Criteria van Kopenhagen. Op grond daarvan moeten alle lidstaten met de toetreding instemmen.

Geen Spaans veto voor onafhankelijk Schotland

Verrassend is dus een interview van de Spaanse minister van Buitenlandse Zaken, Alfonso Dastis,  in de Spaanse krant El País van 2 april. Daaruit blijkt dat Madrid na de Brexit niet onmiddellijk een veto zou uitspreken tegen een eventueel onafhankelijk Schotland als EU–lidstaat. Dit is een opmerkelijk versoepeld standpunt. Madrid koestert immers de vrees dat dit de afscheidingsbewegingen in eigen land zou versterken. Die ommezwaai heeft kennelijk te maken met de kwestie Gibraltar.

De Britse minister van Buitenlandse Zaken Boris Johnson reageerde al op de EU-ontwerprichtlijnen voor de Brexitonderhandelingen met de uitspraak dat “Gibraltar niet te koop is”. In het ontwerp staat dat geen enkel akkoord tussen de EU en het VK van toepassing wordt op Gibraltar zonder een akkoord tussen het koninkrijk Spanje en het VK. Gibraltar vreest dat Madrid dit aangrijpt om andermaal de soevereiniteit over de Britse enclave op te eisen.

Madrid van zijn kant ziet zijn positie tegenover Londen door een eventueel onafhankelijk Schotland versterkt. Onafhankelijkheid is echter geen louter juridische maar ook een politieke kwestie. Als er in een Schotse regio een meerderheid voor onafhankelijkheid bestaat gepaard met het verlangen in de EU te blijven, zou de Unie beter met die keuze rekening houden. Dat lijkt niet voor morgen te zijn echter. Hoe het met de EU zelf verder gaat zal in grote mate afhangen van de op handen zijnde presidentsverkiezingen in Frankrijk.