In een vorig artikel schreef ik dat “Rusland geen rechtstreeks belangrijke speler voor Vlaanderen is” op vlak van aardgas, gezien het gas in onze streek voornamelijk afkomstig is uit Nederland, Noorwegen en wereldwijde import van LNG (liquified natural gas, gas dat onder hoge druk vloeibaar werd gemaakt). Op Europese schaal ziet het plaatje van Russisch gas er anders uit.

De 28 landen van de EU waren in 2014 slechts voor 16 procent zelfvoorzienend, vooral vanuit Nederland en de gasvelden rond het Verenigd Koninkrijk.

Bronnen: Eurostat & BP Statistical Review of World Energy, juni 2016

Rusland leverde 36 procent van alle aardgas in de EU, gevolgd door Noorwegen (zo’n 27 procent). Deze globale cijfers zeggen niets over de individuele landen, waar de verschillen groot zijn. Oost-Europa, de Baltische staten, Finland en Bulgarije zijn bijna exclusief afhankelijk van Rusland, terwijl West-Europa slechts beperkt Russisch gas verbruikt. Hierbij is Duitsland noemenswaardig, dat in 2014 voor 43 procent van zijn behoeften rekende op de Russen. Reden voor deze verschillen zijn de geografische ligging en de aanleg van pijpleidingen.

© Samuel Bailey. Licenced under a Creative Commons Attribution 3.0 New Zealand License

De pijpleiding Nord Stream is sinds 2011 van kapitaal belang voor onze Oosterburen en een rechtstreeks gevolg van de crisis in 2009, waarbij Rusland alle toevoer naar Oekraïne afsloot onder het mom van onbetaalde schulden. Door het grote succes van deze lijn wordt momenteel Nord stream 2 aangelegd, die de capaciteit zal verdubbelen.

Oekraïne

De eerder vermelde gascrisis werd op 18 januari 2009 opgelost door een overeenkomst tussen de Russische eerste minister Vladimir Poetin en zijn Oekraïnse ambtsgenote Yulia Tymoshenko. In 2011 werd Tymoschenko veroordeeld tot zeven jaar effectieve gevangenisstraf voor het sluiten van deze deal, maar werd in 2014 vrij gelaten. Al snel werd duidelijk dat deze korte onderbreking hinderlijk was voor de Europese landen, maar catastrofaal voor de twee landen in kwestie. Rusland verloor op die enkele dagen anderhalf miljard Amerikaanse dollar aan inkomsten. Van Oekraïne vermoedt men dat het land op dat moment zo’n 100 miljoen dollar aan transitopbrengsten heeft verloren. Middenin de financiële crisis kromp de Oekraïense economie met vijftien procent. Bovendien werden de reputaties van Rusland (leverancier) en Oekraïne (transitland) tot op heden beschadigd.

Dat Rusland bereid was dergelijk verlies te lijden, liet toen reeds uitschijnen dat er andere belangen speelden in het conflict. De pro-Europese Tymoshenko en Viktor Yushchenko hadden in de oranjerevolutie van 2004 de pro-Russische Viktor Yanukovych buitenspel gezet. Bij de verkiezingen van 2010 won Yanukovych de presidentsverkiezingen. Zijn eerder Russische koers zorgde voor ongenoegen bij de bevolking en zorgde begin 2014 voor de Euromaidan-revolutie, waarbij hij van de macht werd verdreven. Rusland annexeerde vervolgens het schiereiland Krim en beweert dat het grondgebied ondertussen volledig geïntegreerd werd, terwijl Oekraïne de Krim nog steeds als zijn grondgebied beschouwt dat word bezet.

In 2015 pompt de NAVO 5,4 miljoen euro in het Oekraïense leger. Verder breekt het land met Rusland. In november 2016 vierde Naftogaz in een open brief dat het reeds één jaar volledig onafhankelijk was van Russisch gas.

Rusland en de EU: een wederzijdse afhankelijkheid

De EU veroordeelde de Russische actie en reageerde met enkele sancties, waaronder

  • het bevriezen van visa en activa van een aantal vooraanstaande Russen;
  • het stopzetten van de onderhandelingen over de toetreding van Rusland tot de OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) en het EIA (internationaal energieagentschap);
  • het ontzeggen van de toegang tot de financiële markten voor een aantal banken, energie- en defensiebedrijven;
  • een embargo voor wapens en militaire technologie.

Deze maatregelen werden onlangs nog verlengd.

Rusland reageerde door zelf sancties op te leggen aan de EU, waarvan de varkens- en fruitboeren in onze streken de meest bekende slachtoffers zijn. Wat opvalt is dat geen van beide kampen de pijpleidingen in het vizier neemt. Europa haalt een derde van alle aardgas uit Rusland. Met de tanende reserves in het V.K., Nederland en Noorwegen in combinatie met het uitfaseren van kernenergie en mogelijk steenkool, lijkt het erop dat deze afhankelijkheid in de toekomst enkel zal toenemen. Europa als continent heeft het Russisch gas nodig.

“Opvallend is dat noch de Europese Unie noch Rusland de pijpleidingen in het vizier neemt.”

Rusland van zijn kant kampt met een recessie door de tegenvallende inkomsten voor olie en aardgas. Het land kan Europa niet missen als afzetgebied. In 2014 haalde Rusland meer dan de helft van de exportinkomsten uit olie en gas. Tachtig procent daarvan werd verkocht aan Europa.

Hoe reageert Europa?

Europa wil de grip op Oekraïne niet verliezen, maar gaf prioriteit aan bevoorradingszekerheid. Daarvoor wil het enerzijds de transit via Oekraïne wegwerken en anderzijds de afhankelijkheid van Russisch gas inperken. Het belang van Oekraïne verminderen, speelde in de kaart van Rusland. Vandaar de snelle uitvoering van Nord Stream 1, waarvan het Russsiche Gazprom voor vijftig procent investeerder en eigenaar is. Het grote succes leidde tot de inplanning van Nord Stream 2. Nord Stream 2 stuit momenteel echter nog op wat verzet vanuit Polen, dat vreest voor minder transit via Yamal.

Naar Slowakije en Hongarije toe kan men Oekraïne buitenspel zetten door de verlenging van Yamal over Polen. Tot op heden worden hierover onderhandelingen gevoerd tussen de betrokken landen, maar het lijkt er niet op dat men snel tot een doorbraak zal komen.

Verder naar het zuiden (Griekenland en de Baltische staten) werden eveneens enkele initiatieven genomen. Rusland maakte plannen om via de Zwarte Zee een leiding aan te leggen naar Bulgarije, de zogenaamde South Stream. Begin december 2014 werden de plannen stopgezet na de Westerse sancties en het weigeren van vergunningen door de EU.

Europa bouwde ondertussen in sneltempo opslagplaatsen en terminals voor LNG. Zo kwamen er in onze omgeving de terminal van Duinkerke (Frankrijk, 2016) en de opslagtank van Amsterdam (Nederland, 2013). Ook in Zeebrugge wordt momenteel aan extra opslag gewerkt. Het was dan ook opmerkelijk dat de eerste export van schaliegas vanuit de VS niet naar Europa kwam, maar aan Brazilië werd geleverd.

afbeelding-3

Een ambitieus project (SCP + TANAP + TAP + Nabucco, zie afbeelding) werd in 2011/2012 besproken. De bedoeling is om gas vanuit de Kapsische zee (Azerbijan, Iran, Irak) over Georgië en Turkije naar Europa te brengen. Deze leiding zou de afhankelijkheid van Russisch gas rechtstreeks beconcurreren. In 2013 werd de aanleg van Nabucco geannulleerd. Aanleidingen hiervoor waren de hoge aanlegkosten (wegens de lengte en de verwachte samenwerking van heel wat landen). Verder was er weinig animo in het Midden-Oosten om gas aan die pijpleiding te leveren. Sommige bronnen wijzen hiervoor met de vinger naar Rusland, dat in die periode sterk lobbywerk verrichte voor South Stream. Voor de andere delen van het project is de constructie in 2015 gestart. Er wordt verwacht om vanaf 2018 aardgas te transporteren.

De Russische beer ontwaakt

We keren terug naar november 2014. Rusland heeft de Krim geannexeerd. De EU reageert met sancties en krijgt daarin navolging door Rusland, dat op zijn beurt eveneens sancties oplegt tegen de EU. De EU talmt over de South Stream en flirt met Turkije over Tanap. Temidden deze spanning gaat in Peking de APEC-top (Asian-Pacific Economic Cooperation) door, waar Vladimir Poetin het afgeschreven Altai-project nieuw leven in blaast. Altai is een pijpleiding die zou starten in Siberië – dezelfde regio als Yamal (en dus ook Nord Stream) – en tot in China loopt. Critici oordeelden dat de overeenkomst meer bedoeld was om druk op Europa uit te oefenen en voor de Russen onrendabel is. Rusland heeft sindsdien meermaals contact gehad met Peking, waaruit men kan afleiden dat achter de schermen wel aan een rendabele overeenkomst wordt gewerkt.

Altai-pijpleiding

Een maand na de grootse aankondiging op de APEC-top laat Moskou noodgedwongen South Stream los. Als reactie past men de plannen. De leiding zou niet meer via de Zwarte Zee naar Bulgarije gelegd worden, maar naar Turkije. Turkije komt zo in een interessante positie: het kan vanuit het Midden-Oosten (via de SCP-leiding) invoeren of via Rusland en met marge doorgeven aan Europa. Het plan werd on hold gezet toen Turkije in november 2015 een Russisch gevechtsvliegtuig neerschoot. In de tweede helft van 2016 groeiden de naties echter opnieuw naar elkaar toe en in oktober 2016 kwam men overeen Turkish Stream uit te voeren. De EU liet al verstaan dat er geen vraag is naar dit gas.

  • Vido Dasler

    Europa heeft weinig alternatieven tenzij het merkelijk meer wil gaan betalen. LNG is een wensdroom, het is slechts een marginale factor op wereldvlak en onderhevig aan speculatie , wat de prijs niet ten goede komt. Investeren in een goede relatie met Rusland zou veel productiever zijn, maar past niet in het kraam van de atlantisten die het momenteel nog voor het zeggen hebben.

    • Tom Vandenberghe

      LNG is verre van een wensdroom of marginale factor! Op wereldschaal werd in 2015 voor 704.1 BCM gas via pijpleidingen geëxporteerd, tegenover 338.3 BCM via LNG Cargoes. Een derde van alle aardgas wordt dus wereldwijd via LNG-tankers verhandeld. Daarbij is het noodzakelijk de kanttekening te maken dat 2/3 van de LNG naar Oost-Azië gaat met Japan als grootste afzetmarkt (grofweg 1/3 van alle wereldwijde LNG). In Europa was in 2015 ongeveer 12% van alle aardgas geïmporteerd via LNG. EdF en Cheniere sloten een deal voor 50 (26 + 24) cargoes LNG van Sabine naar de EU in 2017 en 2018. De export-terminal in de V.S. werd gebouwd aan de Oostkust (Sabine Pass, Louisiana). Over de prijs kan men discussiëren. De Japan LNG cif is historisch ongeveer 60% duurder dan NBP (Verenigd Koninkrijk). Henry hub (V.S.) is 60% goedkoper.

      Ik ben het met je eens dat een goede (handels)relatie met Rusland productief kan zijn. Beide machtsblokken zijn momenteel afhankelijk van elkaar. Ik kan me echter ook vinden in de visie van de EU om niet alle eieren in hetzelfde mandje te leggen.

      • Vido Dasler

        Ik deel niet je optimisme voor het LNG scenario, zoals de economische situatie er nu uitziet, lage prijzen , overaanbod, trage economische groei, zal de noodzakelijke investering voor het opzetten van een LNG alternatief, niet gauw terugverdiend zijn. Om nog maar te zwijgen van de inherent duurdere factuur voor deze variant t.o.v. pijpleiding. Wat betreft de afhankelijkheid van een beperkt aantal leveranciers, ( Rusland, Noorwegen ) , ook zij hebben andere opties dan Europa, en wat we nu al zien gebeuren is dat men zich meer en meer oriënteert op de lucratievere Aziatische markt. Je kan in dit kader de toenadering van Rusland tot verschillende Aziatische landen zien. Wat betreft de relatie met Rusland maak ik me niet zo veel zorgen, zelfs gedurende heel de koude oorlog hebben ze nooit de olie of gaskraan dichtgedraaid, en dat waren andere tijden.

      • Tom Vandenberghe

        Het gaat hier niet over optimisme over LNG of mijn persoonlijke visie. Het gaat om de realiteit. In het artikel geef ik voorbeelden van LNG-projecten in onze streken. De cijfers die ik je gisteren gaf, kan je nalezen in het BP Statistical Review of World Energy 2016 van pagina 22 tot 29. Als je edf, chenerie en LNG in een zoekrobot in geeft, zal je meerdere berichtgevingen over de deal vinden. Bij SCEPTR is het onze missie objectieve en correcte info weer te geven.

        Noorwegen heeft momenteel weinig alternatief om gas te exporteren. Naast de leidingen richting het V.K. en Zeebrugge, beschikt het slechts over 2 kleine LNG-terminals (Mosjoen en Frederikstad), samen goed voor ongeveer 3,5% van de capaciteit van Zeebrugge. Het land heeft 6 BCM (billion cubic meters) aan LNG geëxporteerd in 2015, t.o.v. 109.5 BCM over de pijpleidingen. Op zich is dit weinig relevant. Als de EU zich plots als onbetrouwbare partner gaat opstellen, zal Noorwegen in actie schieten.

        Rusland richt zich inderdaad naar het Oosten om de distributie verder te diversifiëren, zoals ik in het artikel aangaf. Het Altai-project is daarvan een typerend voorbeeld. Het waren overigens de Russen die de gaskraan naar Oekraïne hebben dichtgedraaid in 1992, 1994, 2006 en 2009. Ook in september 2014 werd de gastoevoer naar Polen plots verminderd onder het mom van ‘onderhoudswerken’, toen duidelijk werd dat Polen Oekraïne van gas voorzag via een omgekeerde beweging door de pijpleiding. Beweren dat zoiets nog nooit gebeurde, klopt niet.

        De kernboodschap uit mijn artikel blijft echter dat beide machtsblokken elkaar vandaag nodig hebben: Europa heeft nood aan Russisch gas en Rusland heeft nood aan de euro’s. Beide machtsblokken trachten hun afhankelijkheid te verminderen.