Het is ondertussen zo’n 27 jaar geleden sinds de Berlijnse muur omvergeworpen werd, en velen verbinden daarmee ook het einde van de Koude Oorlog. Nu is het inderdaad wel zo dat de val van de muur heel wat veranderingen met zich meebracht, en in principe gezien kan worden als de geboorte van het moderne Europa zoals we het vandaag kennen, maar kunnen we echt besluiten dat de Koude Oorlog een definitief afgesloten onderdeel van de geschiedenis is?

Koude Oorlog zit Europa in de genen

In recente jaren, en vooral sinds het conflict in Oost-Oekraïne, weerklinkt opnieuw dezelfde retoriek als tijdens de Koude Oorlog. Russische straalvliegtuigen en bommenwerpers dringen geregeld het luchtruim van NAVO-lidstaten binnen, Amerika en Europa leggen Rusland sancties op, in Oost-Europa worden NAVO-troepen ontplooid, en in Syrië speelt zich een heuse ‘proxy-oorlog’ af tussen bondgenoten van het Westen en bondgenoten van Moskou.

Wat dit ons toont, is vooral dat de machtsdynamieken van Europa ondanks het afroepen van het einde van de Koude Oorlog in essentie niet veranderd zijn. De Sovjet-Unie kwam dan wel ten val, maar het is ondertussen duidelijk dat dit slechts een voortzetting was van de Russische grootmacht die zich na een periode van herstel weer naar oude gewoonten begint te gedragen. Het aankondigen van het einde van de Koude Oorlog was vooral gebaseerd op een ideologische interpretatie van de oorzaak van deze geopolitieke polarisatie. Het communisme zelf was echter niet de ware aanleiding van de competitie tussen het zogeheten ‘vrije westen’ en de Sovjet-Unie.

“Het communisme zelf was echter niet de ware aanleiding van de competitie tussen het zogeheten ‘vrije westen’ en de Sovjet-Unie.”

Koude Oorlog niet ideologisch van aard

De geopolitieke aardverschuiving die de Koude Oorlog tot leven bracht was de zeer prominente aanwezigheid van de Verenigde Staten in de Europese veiligheidsdynamiek. Terwijl de Verenigde Staten reeds sinds de Eerste Wereldoorlog een militaire rol gespeeld hebben in Europa, was het pas na de Tweede Wereldoorlog dat Amerikaanse troepen ook permanent in Europa bleven. De oprichting van de NAVO of de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie versterkte verder de banden tussen Amerikaanse en West-Europese legers.

Ook al viel de Sovjet-Unie uit elkaar na de militaire nederlaag in Afghanistan in 1989 naast de interne economische crisis, er veranderde in essentie niets op vlak van veiligheidsbeleid voor de verzwakte maar verder bestaande Russische grootmacht. Na een periode van politieke en economische liberalisering tijdens de jaren ’90 kwam uiteindelijk Vladimir Poetin aan de macht. Toen hij het roer overnam van Boris Jeltsin, die onverwachts zijn ontslag indiende op 31 december 1999, begon hij aan een zeer effectieve consolidatie van macht in Rusland. Nog geen tien jaar later verbaasde Rusland de wereld met de militaire inval in Georgië om daar een regeringsoffensief te stuiten in 2008, en sindsdien werd het Russische gedrag in zijn periferie alleen maar assertiever.

Nieuw front, zelfde oorlog

Voor Rusland is deze periferie onherkenbaar veranderd tijdens die periode van herstel tijdens de jaren negentig en het begin van de eenentwintigste eeuw. De NAVO breidde zich uit en naderde Moskou tot op slechts een figuurlijke steenworp in de Baltische staten. In het Nabije Oosten en Centraal-Azië speelde de NAVO een steeds grotere rol door middel van de ‘War on Terror’. De activiteit van deze militaire alliantie in de traditionele invloedssfeer van Rusland wordt door Moskou uiteraard gezien als een dreiging. De middelen voor Rusland om terug te vechten zijn beperkt, maar waar kansen zich opdienen grijpt Moskou die met duidelijke vastberadenheid.

Het is op korte termijn weinig waarschijnlijk dat Moskou de Amerikaanse rol en invloed in Europa kan omkeren, maar door beperkte acties zoals die in Oekraïne of Syrië poogt Rusland in ieder geval een verdere indijking door de westerse machten te voorkomen. De Koude Oorlog is misschien wel enkele malen van uiterlijk veranderd, maar de funderingen van de Europese veiligheidsdynamiek zijn sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog in essentie niet veranderd. De frontlijnen zijn verschoven, maar de regels blijven hetzelfde.